ऐसी अक्षरे

:- कथा
:- कविता
:- लेख
:- अनुवाद
:- हिंदी
:- English
:- संग्रह
:- इतर

मंदार शिंदे
Mandar Shinde

Saturday, January 18, 2020

एनआरसी गुंडाळण्याची गरज का आहेः चेतन भगत

एनआरसी गुंडाळण्याची गरज का आहेः चेतन भगत
१८/०१/२०२० । टाईम्स ऑफ इंडिया

एनआरसीनं मोठी खळबळ माजवलीय, परस्परविरोधी टोकाची मतं निर्माण केलीत, प्रचंड अस्वस्थता पसरवलीय आणि लोकांना रस्त्यावर उतरायला भाग पाडलंय. सरकार आता दोन पावलं मागं गेलंय. पण अजूनही त्यांनी जे करायला पाहिजे ते केलेलं नाही - ते म्हणजे, अधिकृतरित्या एनआरसी गुंडाळणं किंवा दीर्घकाळासाठी हा मुद्दा बाजूला ठेवून देणं.

हा ‘इगो’चा मुद्दा नाहीये आणि नसलाही पाहिजे. खरं तर एनआरसीची संकल्पना काही वाईट नाही, पण अंमलबजावणीमध्ये मार खाणार हे नक्की. आणि भारतातली वस्तुस्थिती लक्षात घेतली तर एनआरसीमुळं मिळणाऱ्या फायद्यांपुढं प्रश्नचिन्हच उभं राहतं. आजच्या घडीला भारतात एनआरसी लागू केल्यास, ते निष्फळ ठरण्यापासून त्याचे भयंकर परिणाम होण्यापर्यंत काहीही घडू शकतं. चांगल्यात चांगला परिणाम म्हणजे, प्रचंड खर्च करुन निरर्थक आणि गोंधळ निर्माण करणारं काम घडेल. वाईटातला वाईट परिणाम म्हणजे, या निमित्तानं देशात यादवीसुद्धा माजू शकेल.

आता कुणी म्हणेल की, एनआरसीचे तपशील बाहेर आलेले नसताना त्यावर कशाला टिप्पणी करायची? विशेषतः, नागरिकत्व सिद्ध करण्यासाठीचे निकष आणि पद्धत जाहीर केलेली नसताना. पण मुद्दा हाच आहे की, निकष काहीही असले तरी सध्या एनआरसी यशस्वी होऊ शकणार नाही.

जर निकष खूपच सोपे असतील, तर जवळपास सगळेच एनआरसीच्या चाळणीतून सहीसलामत पार पडतील. तीन साक्षीदार किंवा सध्याचं कुठलंही ओळखपत्र एवढाच निकष असेल, तर भारतातली प्रत्येक व्यक्ती एनआरसीमध्ये नोंदवली जाईल. तरीसुद्धा या कामासाठी रांगा लागतील, फायलींचे ढीग उभे राहतील, लोकांना त्रास सहन करावा लागेल, चुका होतील आणि भारतीय बाबूगिरीचा नेहमीचा विक्षिप्तपणा झेलावा लागेल. स्पष्टच बोलायचं तर, पुन्हा एकदा ‘आधार’सारखा सावळागोंधळ अनुभवायला मिळेल. आणि प्रत्येक व्यक्ती त्यामधे नोंदवली जाणार असल्यानं, शेवटी त्याला काहीच अर्थ उरणार नाही. प्रचंड पैसा ओतून, वेळेची आणि कष्टाची नासाडी करुन, आपल्या हाती उरेल फक्त भरपूर चुकांनी भरलेलं नागरिकांच्या माहितीचं एक जाडजूड रजिस्टर.

दुसरी शक्यता म्हणजे, एनआरसीचे निकष खूप कडक ठेवल्यास होणारा अजूनच मोठा गोंधळ. आपलं नागरिकत्व सिद्ध करण्यासाठी खरोखर ऐतिहासिक कागदपत्रं लागणार असली तर? पिढ्यानपिढ्या जुने जन्माचे दाखले उकरुन काढावे लागतील. तुमचा जन्म जिथं झाला ते हॉस्पिटल कदाचित केव्हाच बंद झालं असेल. जन्माचे दाखले देणारा खेडेगावातला अधिकारी केव्हाच वारला असेल. ज्यांची घरीच बाळंतपणं झालीत अशांना काय करावं ते सुचणारसुद्धा नाही. सध्याची सगळी ओळखपत्रं निरुपयोगी ठरतील. असं झालं तर, नागरिकत्व सिद्ध होईपर्यंत सर्व भारतीय परकीयच समजावे लागतील.

श्रीमंत आणि वजनदार माणसं शेवटी यातून सुटतीलच. गरीब लोक इतस्ततः धावपळ करत, रडत नागरिकत्वाची भीक मागत राहतील. सरकारी बाबू लोकांना हा अधिकारांचा अतिरिक्त डोस मिळून ते आणखी खूष होतील. आणि हो, या सगळ्याचा काहीतरी दर ठरेलच. नागरिकत्वाचे निकष जेवढे कडक, तेवढाच त्यातून पार पडण्याचा दर जास्त राहील.

आणि मग खोट्या कागदपत्रांचं संकट आपल्यावर कोसळेल. जुन्या जन्म दाखल्यावर फोटोशॉप वापरुन बदल करणं फार अवघड आहे काय? आणि तुम्ही ठरलेल्या दरानं पैसे खायला घातले नाहीत, तर तुमचा खराखुरा जन्माचा दाखला फेटाळून लावणं सरकारी बाबूंना फार अवघड आहे काय? (मग तो दाखला खरंच खरा आहे हे कोर्टात सिद्ध करायला तुम्हाला पुढची २० वर्षं लागतील, त्यासाठी शुभेच्छा.)

हे काही बरोबर नाही. फारच जबरदस्ती केली तर लोक निदर्शनं करतील. काही निदर्शनांचं रुपांतर दंगलींमधे होऊ शकेल. हे सगळं झाल्यावर शेवटी एखादं रजिस्टर तयार होईलही, पण त्यातली माहिती, देशातल्या शांततेसारखीच, दूषित झालेली असेल.

त्यामुळं निकष काहीही असले तरी, भारतासारख्या देशातली परिस्थिती लक्षात घेता, इथं एनआरसी राबवणं सध्या तरी शक्य नाही. कदाचित २०२० नंतर भारतात जन्माला आलेल्या सर्व मुलांची अशी काहीतरी नोंद ठेवता येईल. येत्या काही दशकांमध्ये, यामधूनच एखादं चांगलं रजिस्टर तयार होऊही शकेल. पण सध्यातरी हे शक्य दिसत नाही.

पण मुळात आपण एनआरसी करायला घेतलंच कशासाठी? तर, हे सगळं करण्यामागं एक गृहीतक असं आहे की, भारताच्या लोकसंख्येतले काही टक्के लोक घुसखोर असून, आपल्या राष्ट्रीय संपत्तीवर त्यांचा भार पडतोय. सर्वप्रथम, हे गृहीतक खरं असू शकत नाही, कारण असे घुसखोरदेखील आपल्या जीडीपी (राष्ट्रीय उत्पन्न) मध्ये भर घालतच असतात.

बरं ते जाऊ दे, विस्थापितांचं राष्ट्रीय उत्पन्नातलं योगदान आपण बाजूला ठेवू. असं समजू की आपण चांगल्या पद्धतीनं एनआरसीची अंमलबजावणी केली. असंही समजू की, सर्व भारतीय प्रामाणिक बनले, प्रत्येक भारतीय नागरिकाकडं सगळी कागदपत्रं नीट लावून ठेवलेली आपापली एक फाईल आहे आणि असंही समजू की सर्व अधिकाऱ्यांनी हसतमुखानं लांडी-लबाडी न करता काम केलं. असं समजू की आपल्याकडं एक स्वच्छ नीटनेटकं एनआरसी तयार झालं, आणि हा सगळा उद्योग करुन झाल्यावर समजा ५% नागरिकांना अ-भारतीय घोषित करण्यात आलं. ही संख्यासुद्धा ६ कोटींच्या पुढं जाते, म्हणजे इंग्लंडच्या एकूण लोकसंख्येएवढी! मग एवढ्या लोकांचं काय करणार आपण? या सगळ्यांना कुठल्या विमानात बसवून कुठं पाठवून देणार?

आता असाही विचार करुया. दोन्हीपैकी सोपी गोष्ट कुठली आहे? या ६ कोटी लोकांना बरोब्बर वेचून काढून सगळ्यांना बाहेर पाठवून देणं? की आपली अर्थव्यवस्था वेगानं वाढवून आपल्या राष्ट्रीय उत्पन्नात ५% भर घालणं? जरी कुणी घुसखोर आपल्या राष्ट्रीय संपत्तीवर भार टाकत असतील, तरी ही ५% गळती थोपवण्यापेक्षा आपलं उत्पन्न वाढवणं जास्त सोपी गोष्ट आहे. आंब्याची चार नवीन झाडं लावणं सोपं असताना, तुम्ही गावातल्या दोन-चार आंबे चोरणाऱ्या पोरांना शोधायला एक आख्खं वर्ष घालवाल का?

एनआरसी म्हणजे हजेरी घेण्याचं काम आहे. पण तुम्ही भारतासारख्या गजबजलेल्या रेल्वे प्लॅटफॉर्मवर हजेरी नाही घेऊ शकत. यातून निष्पन्न होईल फक्त गोंधळ, चुका, वाद, आणि मग काही लोकांची गाडी चुकेल, तर आणखी वाईट गोष्ट म्हणजे काही लोक रुळांवर पडून चिरडले जातील.

पण फक्त अंमलबजावणी नीट होणार नाही एवढंच सध्या एनआरसी गुंडाळायला सांगण्यामागचं कारण नाहीये. अल्पसंख्याकांच्या बाबतीत भाजपची विश्वासार्हता प्रचंड खालावलेली आहे. भाजप नेतृत्वाची प्रतिमा दडपशाहीची, भीती निर्माण करणारी आहे. चूक की बरोबर जाऊद्या, पण अमित शहांनी तुमच्याकडं कागदपत्रं मागणं आणि मनमोहन सिंगांनी ती मागणं यामध्ये फरक आहे की नाही?

याशिवाय, एनआरसी आणण्याची वेळसुद्धा बरोबर नाहीये. ३७० कलम रद्द करणं आणि अयोध्या प्रकरणातला निकाल हे भारतातल्या विशिष्ट भागांमध्ये हिंदूंचे विजय मानले जातायत. याच भागांमध्ये एनआरसी हिंदूंच्या हिताचं असल्याचं मानलं जातंय (खरं तर तसं काही नसून एनआरसी धर्मनिरपेक्ष गोष्ट आहे. एनआरसीमुळे सर्वांचा धर्मनिरपेक्ष छळ होणार आहे). त्यामुळं असे मुद्दे एकामागून एक रेटत राहिल्यास एक विशिष्ट समाज दडपला जाईल, विरोधकांना भाजपवर टीका करण्याची संधी मिळेल आणि आपल्याला आजूबाजूला दिसतायत तशी निदर्शनं केली जातील. एनआरसी आणण्याची वेळ यासाठीही बरोबर नाहीये, कारण आपल्या अर्थव्यवस्थेवरसुद्धा खूप काम करण्याची आत्ता गरज आहे. अशा परिस्थितीत देशात अशांतता पसरणं भारताला परवडणार नाही.

आपल्याला अर्थव्यवस्थेवर खूप काम करायची गरज आहे, तेवढं काम आपल्या सगळ्यांसाठी पुरेसं आहे आणि सगळ्यात आधी तिकडंच लक्ष दिलं गेलं पाहिजे. एनआरसीला सध्या तरी विश्रांतीची गरज आहे, तीसुद्धा अधिकृतपणे.

- चेतन भगत
(मराठी अनुवादः मंदार शिंदे 9822401246)

मूळ लेखः https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/toi-edit-page/why-nrc-must-be-shelved-it-will-be-an-expensive-gargantuan-pointless-exercise-that-could-trigger-civil-war-in-the-worst-case/



Share/Bookmark

नाटक है...

नाटक है भाई नाटक है
कुछ और नहीं यह नाटक है

यह हिंदू मुस्लिम नाटक है
यह देशभक्ती भी नाटक है
यह राजनीती इक नाटक है
इन्सां के लिये सब घातक है
बस नाटक है...

वहां जम्मू कश्मीर तोड दिया
आसाम का सिर भी फोड दिया
और महाराष्ट्र से पंगा लिया
यह पडोस का कर्नाटक है
बस नाटक है...

क्यूँ चिता प्रेम की जलती है
हम तुम सब की यह गलती है
नफरत की ईंटो से बांध रखी
दीवार यहाँ से वहाँ तक है
बस नाटक है...

यह दीवार हमें ही गिरानी है
यह जंग तो सदियों पुरानी है
हम साथ लढें तो हरा सकें
नहीं उनमें इतनी ताकत है
बस नाटक है...

यह एनआरसी इक नाटक है
यह सीएए इक नाटक है
यह मंदिर मस्जिद नाटक है
यह तीन सौ सत्तर नाटक है
इन्सां के लिये सब घातक है
दीवार यहाँ से वहाँ तक है
नहीं उनमें इतनी ताकत है
बस नाटक है भाई नाटक है...

@aksharmann
18/01/2020

(Click on image to read)



Share/Bookmark

Wednesday, January 1, 2020

Dabangg 3 - Bhai Ki Movie... Must Watch!

दबंग ३ - भाई की मूव्ही.. मस्ट वॉच!


सलमान खान ऊर्फ चुलबुल पांडे ऊर्फ रॉबिन हूड पांडे ऊर्फ धाकड पांडे ऊर्फ करु पांडे (म्हणजे काय कुणास ठाऊक?) हा उभ्या-आडव्या भारत देशातल्या सर्वसामान्य आणि बहुसंख्य प्रेक्षकांना अपील होणारा ‘हिरो’ आहे. पुण्या-मुंबईसारख्या मेट्रो सिटीपासून शंभरेक किलोमीटर लांब गेलं की ही वस्तुस्थिती जास्त ठळकपणे नजरेत येते. आयुष्मान खुराणा, राजकुमार राव, विकी कौशल, असे नव्या दमाचे ‘ऐक्टर’ इंडस्ट्रीत येत असले तरी, त्यांच्या सिनेमाला सलमान आणि अक्षय कुमारच्या सिनेमासारखी ‘एन्टरटेनमेण्ट व्हॅल्यू’ अजून कमावता आलेली नाही. अजय देवगणचा ‘सिंघम’ आणि रणवीर सिंगचा ‘सिम्बा’ बऱ्यापैकी देशभरातल्या प्रेक्षकांना एन्टरटेन करु शकलेत. पण रणबीर कपूरची ऐक्टींग, आयुष्मानच्या सिनेमांची दमदार स्क्रिप्ट, ठराविकच लोकांना आकर्षित करु शकलेत हे सत्य आहे.

सलमानचा सिनेमा मात्र कितीही टिपिकल असला, स्टोरी कितीही प्रेडीक्टेबल असली, स्क्रिप्ट कितीही कमजोर असली, गाणी कितीही नीरस असली, डायलॉग कितीही बालिश असले, फाईट सीन कितीही अविश्वसनीय असले, तरीदेखील फक्त आणि फक्त सलमानच्या नावावर सिनेमा जबरदस्त हिट होतो, पैसे कमावतो, इंडस्ट्रीत खळबळ माजवतो, कित्येक नव्या-जुन्या कलाकारांना काम आणि प्रसिद्धी मिळवून देतो, हे नक्की!

उदाहरणार्थ, ‘दबंग ३’ मधे महेश मांजरेकरांच्या मुलीला लॉन्च केलंय. तिच्यात विशेष लक्षात राहण्यासारखं काहीच नसलं तरी, करीयरच्या सुरुवातीला तिच्या नावावर १०० कोटीचा सिनेमा लागला ना डायरेक्ट… याला म्हणायचं सलमानची जादू.

सिनेमाची स्टोरी सलमान खाननं लिहिलेली असल्यावर प्रभुदेवाला डिरेक्शनसाठी किती वाव होता माहिती नाही, पण एका गाण्यातला प्रभुदेवाचा डान्स मात्र फुल्टू पैसा वसूल!

सोहेल खानचा गेस्ट अपिअरन्स अगदीच छोटा, पण त्याची एन्ट्री हमखास टाळ्या मिळवणारी! सलमान, अरबाज, सोहेल, या तिघांना एकत्र स्क्रीनवर बघायला अजून मजा आली असती.

डुप्लिकेट विनोद खन्ना संपूर्ण सिनेमात खटकतो, पण ओरिजिनल डिंपल बरोबर असल्यामुळं काही सीनमधे तोसुद्धा खपून जातो. मागच्या ‘दबंग’चे रेफरन्स ओढून-ताणून जुळवायचा प्रयत्न केलाय, पण ‘सिनेमॅटीक लिबर्टी’च्या नावाखाली फिजिक्सच्या नियमांसारखी स्क्रिप्ट रायटींगच्या नियमांची मोडतोडसुद्धा दुर्लक्षित केलेलीच बरी.

पहिल्या ‘दबंग’मधे सिक्स पॅकवाला सोनू सूद भाव खाऊन गेला होता. तिसऱ्या ‘दबंग’चा व्हीलनसुद्धा स्टायलीश आणि इम्प्रेसिव्ह वाटतो. उगाच बावळट आणि किरकोळ व्हीलन समोर असेल तर चुलबुल पांडेची दबंगगिरी उठून दिसणार कशी? त्यामुळं व्हीलनच्या रोलसाठी यावेळी सुद्धा चांगली चॉईस केलेली दिसली.

साजिद-वाजिदच्या संगीतात लक्षात राहण्यासारखं काहीच नाही. काही गाणी मागच्या ‘दबंग’मधल्या गाण्यांमधेच कडवी वाढवून दिल्यासारखी वाटली. यावेळी मुन्नीच्या ऐवजी मुन्ना बदनाम झालाय आणि झंडू बाम, फेव्हीकॉल या ब्रॅन्डनंतर यावेळी ‘सेट वेट जेल’चा नंबर लागलाय, एवढंच गाणी ऐकून लक्षात येतं.

कदाचित प्रभुदेवा डिरेक्टर असल्यामुळं असेल, पण फाईट सीन थोडे साऊथच्या सिनेमासारखे जास्तीचे रक्तबंबाळ वाटले. पण तरीसुद्धा बटबटीत अंगप्रदर्शन किंवा अंगावर येणारे टॉर्चर सीन कमीच वाटले. सलमानच्या सिनेमाची परंपरा जपत एकही किसिंग सीन दाखवलेला नाही, बेड सीन नाही, पाणचट आणि सूचक जोक असले तरी अश्लील किंवा ओंगळवाणे डायलॉग नाहीत. असे सिनेमे फॅमिलीसोबत बघायला जाण्यात लोकांना फारशी रिस्क वाटत नाही. या बाबतीत अक्षय कुमारचे सो-कॉल्ड कॉमेडी सिनेमे अगदीच टाळण्यासारखे असतात.

एकूण, सलमानचा सिनेमा म्हणजे कम्प्लीट फॅमिली एन्टरटेनमेण्ट. देशातली राजकीय उलथा-पालथ, आर्थिक मंदीचं संकट, बेरोजगारीचा प्रश्न, पर्यावरण बदलाची आव्हानं, अशा सगळ्या गोष्टी विसरायला लावणारा आणि शेवटी वाईटाचा पराभव, चांगल्याचा विजय होतोच अशी आशा पेरून जाणारा सलमानचा ‘दबंग ३’ सगळ्या चुका पोटात घालून एकदा बघण्यासारखा… सलमानच्या फॅन्ससाठी तर एवढं सगळं बोलायची सुद्धा गरज नाही. भाई की मूव्ही है, बस्स… मस्ट वॉच!!

- मंदार शिंदे ९८२२४०१२४६
०१/०१/२०२०


Share/Bookmark

Monday, December 30, 2019

जेशूची गोष्ट

चला गोष्ट सांगूया…

👶🌉⛽🛣🔩🏭👶

"जेशूची गोष्ट"
(लेखकः मंदार शिंदे 9822401246)

एकदा एका जेसीबीला आठवण आली आईची;
मान खाली घालून त्यानं मागणी केली सुट्टीची.
म्हणाला, “मालक, जाऊ द्या मला.. आठवण येते खूप.
आठवण काढण्यात विसरली बघा माझी तहान-भूक.”
पोट धरून मालक त्याचा खो-खो हसत सुटला,
“यंत्राला कुठं अस्त्या आई, खुळाच हैस की दोस्ता!
गप-गुमान कामावर चल, खड्डा खनायचा हाई.
काम करून पोट भरु, बोलायला येळ न्हाई…”

नाराज होऊन जेशूनं मग उलट प्रश्न केला,
“मालक, तुम्हाला नाही का आई? सांगा बघू मला.”
मालक म्हणाला, “जेशू बाळा, सगळ्यांना अस्त्या आई.”
जेशू म्हणाला, “मग का म्हणता, मलाच आई नाही?”

मालकानं मग विचाऽऽर केला, ढेरीवर फिरवत हात.
म्हणाला, “तुझा मुद्दा आत्ता आलाय माझ्या लक्षात.
आसंल बाबा तुझी बी आई, न्हाई कशाला म्हनू?
येवढा खड्डा खनल्यानंतर दोगं मिळून शोदू.”

जोरजोरात सोंड हलवत ‘नाही, नाही’ बोलला;
“खड्डा खणतो, मालक… पण मग सुट्टी द्या मला.
माझ्या आईला शोधण्यासाठी मीच एकटा जाईन;
काळजी नका करू मालक, लवकर परत येईन.”

मालकाचा पण जीव होता लाडक्या जेशू यंत्रावर;
सोंड त्याची थोपटत बोलला, “जा… मनासारखं कर !”

सुट्टी मिळणार म्हणून त्याचे हेडलाईट चमकू लागले;
दहा फुटांच्या खड्ड्याला आज दहाच मिनिट लागले.
काम संपवून जेशू निघाला आईचा घ्यायला शोध.
मालकानंपण केला नाही त्याला आता विरोध.
मोबाईलमधल्या गुगल बाईंशी केली त्यानं चर्चा,
आणि म्हणाला, “जेशू लेका, तू तर पुन्याकडचा!!
सांगलीपासून पुन्यापतुर अंतर लई न्हाई.
दोन-चार दिवसात पोचून जाशील, काळजी करायची न्हाई.”

जेशू म्हणाला, “काय मालक, चेष्टा माझी करता?
वाऱ्यासारखा जाईन मी, पोहोचेन बघता-बघता…”

निरोप घेऊन मालकाचा मग जेशू निघाला सुसाट;
मारुती रोडवर गर्दीमध्ये पण चुकला बिचारा वाट.
हरभट रोड, मेन रोड, गोल-गोल फिरत राह्यला.
कापड पेठ, गणपती पेठ, खूपच लेट व्हायला.
शेवटी एकदा दिसला त्याला आयर्विन पूल;
हॉर्न वाजवला, सोंड हलवली, “वाऊ… सो कूल!!”

आता मात्र जेशूनं चांगलाच स्पीड धरला;
डिग्रज गेलं, तुंग गेलं, भरभर रस्ता कापला.
पहिला टप्पा घेतला त्यानं, गाव होतं आष्टा.
“लांबचा पल्ला गाठायचाय, करून घेऊ नाष्टा.”

पोटात भर घालण्यासाठी गेला पेट्रोल पंपावर,
पण डिझेल भरायला पैसे कुठेत? काटाच आला अंगावर!
थरथर कापत जेशू राह्यला पंपाजवळ उभा.
डिझेलवाला दादा म्हणाला, “हायला जेशू? हिकडं कुटं भावा?”

ओळखीचा आवाज ऐकून जेशू भलताच खुश झाला;
डिझेलवाला दादा तर मालकाचा मित्रच निघाला.
टाकी फुल्ल करून त्यानं जेशूला बाजूला घेतलं.
“येकटाच कुणीकडं चाल्लास भावा?” काळजीनं त्याला इचारलं.

जेशू म्हणाला, “शोधायची आहे मला माझी आई.
आईशिवाय हल्ली मला मुळीच करमत नाही.”

पोट धरून डिझेलदादा खो-खो हसत सुटला.
“गाडीला कुटं अस्त्या आई, खुळाच हाईस की भावा!”

नाराज होऊन जेशूनं मग उलट प्रश्न केला,
“दादा, तुला नाही का आई? सांग बघू मला.”
डिझेलदादा म्हणाला, “भावा, समद्यास्नी अस्त्या आई.”
जेशू म्हणाला, “मग का म्हणतोस, मलाच आई नाही?”

डिझेलदादानं खाजवलं डोकं, बोलला, “खरं हाय.
जा बाबा, शोध आईला. ऑल द बेश्ट, भाय!”

पोटभर डिझेल भरून त्यानं मागं टाकलं इस्लामपूर;
हायवेवरच्या टोलनाक्याला पुन्हा त्याचा निघाला धूर.
इथं नव्हती चालणार ओळख, कशी मागावी सूट?
पैसे नाहीत तर टोलवाले काका म्हणाले, “चल, इथून फूट!!”

जेशू म्हणाला, “जाऊ द्या मला, आईकडे जायचंय.
वेळ थोडाच आहे आणि अंतर खूप कापायचंय…”

टोलकाका खुर्चीमध्येच खदाखदा हसत बसले,
“जेसीबीला आई असते, मलापण आजच कळले…”

नाराज होऊन जेशूनं मग उलट प्रश्न केला,
“काका, तुम्हाला नाही का आई? सांगा बघू मला.”
टोलकाका म्हणाले, “वेड्या मुला, सगळ्यांना असते आई.”
जेशू म्हणाला, “मग का म्हणता, मलाच आई नाही?”

टोलकाकांनी विचार केला, बसून केबिनच्या आत.
“चांगल्या कामासाठी जातोयस तर, मी नाही अडवत वाट…”

आनंदानं निघाला जेशू भरभर भराभरा;
आता त्याला थांबवेल कसा ऊन, पाऊस, वारा…
रस्त्यानं त्याला दिसत होते त्याचे भाऊबंद;
पण ओळख ना पाळख, बोलणार कसं? हसले मंद मंद.

डोक्यावरती सूर्य म्हणजे वाजले असतील बारा;
कराड गेलं, उंब्रज गेलं, पुढचं गाव सातारा.
साताऱ्यातून पुण्यापर्यंत अडचणी आल्या खूप;
पण मागं फिरेल तो जेशू कसला, धीटच होता खूप.

पत्ता शोधत पोचला जेव्हा कारखान्याच्या बाहेर;
त्याच्यासारखेच शेकडो जेशू, हेच त्याचं माहेर!
गेटवर होते वॉचमन काका, आले वही घेऊन.
कुठून आलास, नाव काय, घेतलं सगळं लिहून.
काम विचारलं तेव्हा म्हणाला जेशू हसत हसत,
“आई माझी नक्कीच असेल इथंच काम करत…”

वॉचमन काका खो-खो हसले, वही मिटवून घेत.
“कामाला इथं कामगार येतात, कुणाची आई नसते येत.”

जेशू म्हणाला, “काका, तुम्ही एकदा माझं ऐकाल काय?
आत जाऊन ‘जेशू आलाय’ एवढंच ओरडून सांगाल काय?”

वॉचमन काका हसतच होते, कुठून आलाय वेडा!
तरी म्हणाले, “तू म्हणतोस तर प्रयत्न करतो थोडा…”
आत जाऊन मग वॉचमन काका ओरडून बोलले जोरात,
“जेशू नावाचा कुणीतरी वेडा आलाय आपल्या दारात.
आई त्याची असेल इथं तर यावं तिनं पळत.
नाहीतर त्याला पाठवून देईन मी गेटवरुनच परत…”

एवढं बोलून वॉचमन काका जाण्यासाठी वळले;
गडबड-गोंधळ ऐकून मात्र जागेवरती थांबले.
कारखान्यातले सगळे लोक गेटकडे धावले.
हे काय चाललंय, नुसतं बघत वॉचमन काका थांबले.

गेट उघडून सगळ्यांनी जेशूला घेतला आत;
जेशूसुद्धा बागडत आला त्याच्या मूळ घरात.
“किती रे सुकलास, जेशू बाळा” बोललं कुणीतरी.
“दमतोस का रे खूप काम करुन?” विचारलं कुणीतरी.

एका आईला शोधण्यासाठी निघाला होता जेशू;
एवढ्या आयांना भेटून त्याला खरंच फुटलं रडू.
त्या आयांनी मग जेशूचे खूप-खूप लाड केले.
नट-बोल्ट, हेडलॅम्प, ऑईलिंग-ग्रिसिंग, स्वच्छ त्याला धुतले.

पोट भरुन गप्पा झाल्या, चौकशी-काळजी झाली;
आता जेशूला आठवलं, परत जायची वेळ झाली.
निरोप घेताना डोळ्यांत पाणी, ओठांवर होतं हसू.
सगळे म्हणाले, “पुन्हा ये बेटा… आम्ही इथंच असू! आम्ही इथंच असू!!”

👶🌉⛽🛣🔩🏭👶

- मंदार शिंदे ९८२२४०१२४६


Share/Bookmark

Saturday, November 30, 2019

पडक्या घरातलं भूत...

चला गोष्ट सांगूया...

👻🏚😱👻🏚😱

"पडक्या घरातलं भूत..."
'बालक-पालक संवाद' विशेषांक २०१९ मध्ये प्रकाशित

👻🏚😱👻🏚😱






Share/Bookmark

Wednesday, November 27, 2019

धोकादायक शिवशाही बस बंद करा!!

खालील ई-मेलमध्ये ८ जून २०१९ रोजी दिलेल्या तक्रारीवर कारवाई केली असती तर २५ नोव्हेंबर रोजी पुणे-सांगली शिवशाही बसचा अपघात टाळता आला असता. परंतु ही तक्रार ई-मेलद्वारे प्राप्त होऊनही तिकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष अथवा टाळाटाळ करणाऱ्या MSRTC च्या सर्व अधिकाऱ्यांवर सदोष मनुष्यवधाचा गुन्हा दाखल करण्यात यावा, तसेच शिवशाही बस ताबडतोब सेवेतून काढून टाकण्यात याव्यात!!


**८ जून २०१९ रोजी महामंडळाचे चेअरमन, जनरल मॅनेजर, डेपो मॅनेजर, आणि इतर अधिकाऱ्यांना पाठवलेली ई-मेल...**

शिवशाही बसने प्रवास करतेवेळी नेहमी अडचणी येतात. बसचे ड्रायव्हर नीट बस चालवत नाहीत. बस चांगल्या कंडीशनमध्ये नसतात. एसीचे आऊटलेट तुटलेले असतात. बस बाहेरुन चेपलेल्या, घासलेल्या असतात. खूप प्रवाशांचा हाच अनुभव वेळोवेळी ऐकलेला आहे.

२२/०४/२०१९ रोजी रात्री १२ः०० वाजता मी पुणे - सांगली शिवशाहीने स्वारगेटवरुन निघालो. कात्रजला वर्कशॉपमध्ये ड्रायव्हरने बस थांबवली. टायर पंक्चर आहे हे माहिती असून बस स्वारगेटला आणली होती आणि प्रवासी भरुन आणले होते. तिथून पुढचे दोन तास बस कात्रजच्या घाटाजवळ वर्कशॉपच्या बाहेर मुख्य रस्त्यावर थांबवून ठेवली. जवळ स्वच्छतागृह, उपाहारगृह, पिण्याचे पाणी, काहीही सोय नव्हती. बस हायवेला लावल्याने उतरुन जाणे शक्य नव्हते. रात्री दोन वाजता दुसऱ्या बसमध्ये बसायला सांगितले, मग बस निघाली. ड्रायव्हर चुकीच्या पद्धतीने बस चालवत होते. समोरच्या गाडीच्या अगदी जवळ जात होते. पूर्ण अंतर ब्रेकचा अंदाज येत नसल्यासारखी बस चालवली.

०८/०६/२०१९ रोजी सकाळी ६ः०० वाजता पुणे-मिरज शिवशाहीने स्वारगेटवरुन निघालो. साडेआठच्या सुमारास आणेवाडी टोलनाक्यावर शिवशाहीला मागून येणाऱ्या ट्रकने धडक दिली. त्या ट्रकला त्यामागील दुसऱ्या ट्रकने जोरात धडक दिली होती. शिवशाहीचे फार नुकसान झाले नव्हते, पण ड्रायव्हरने बस तिथेच उभी करुन ठेवली. मिरज डेपोला फोन लावत होते, पण कुणी फोन उचलत नव्हते. मी स्वतः पुणे डेपोला फोन लावला. ते म्हणाले, आणेवाडी आमच्या हद्दीत येत नाही, तुम्ही सातारा डेपोला फोन लावा, ते दुसरी गाडी पाठवतील. मी सातारा डेपोला फोन लावला. ते म्हणाले, ड्रायव्हरशी बोलून व्यवस्था करतो. पण शिवशाहीचा ड्रायव्हर फोनवर बोलायला तयार होईना. प्रवाशांची आधी व्यवस्था लावून द्या, मग तुमची प्रक्रिया करा, असे मी त्यांना सांगितले. पण प्रवाशांकडे दुर्लक्ष करुन ते फोनवर नुकसान भरपाईबद्दल बोलत राहिले. मग सातारा ट्रॅफीक पोलिस, ग्रामीण पोलिस, यांना येतील तसे माहिती देत राहिले. दरम्यान मागून दुसरी पुणे - सांगली शिवशाही आली. त्यामध्ये सहा-सात जागा होत्या, पण त्या ड्रायव्हरने गाडी लॉक केली व या ड्रायव्हरसोबत सीटांचा हिशोब करु लागले. शिवशाही बसवर लिहिलेल्या टोल फ्री नंबरवर सतत फोन लावला, पण फोनवर काहीच प्रतिसाद मिळाला नाही. मागून महामंडळाच्या दुसऱ्या गाड्या जात होत्या, पण शिवशाहीच्या ड्रायव्हरने प्रवाशांची सोय करुन देण्यास किंवा दुसरी गाडी मागवण्यास नकार दिला. सातारा डेपोला फोन का करत नाही, दुसऱ्या बसमध्ये व्यवस्था करुन का देत नाही, असे विचारल्यावर उर्मटपणे उत्तरे दिली. शेवटी सातारा पोलिसांनी फोटो वगैरे काढून घेतल्यावर ड्रायव्हरने बस काढली.

१. अपघात झाल्यावर डेपोतून तातडीने सहकार्य करण्याऐवजी हद्दींचे हिशोब का सांगत बसतात ? पुणे डेपोतून सातारा डेपोला फोन करुन गाडीची व्यवस्था का करु शकले नाहीत ?

२. शिवशाहीवर लिहिलेला टोल फ्री नंबर बंद का आहे ? बंद असलेला नंबर बसवर का लिहिला आहे ?

३. हायवेला बस थांबलेली असताना मागून येईल त्या महामंडळाच्या बसमध्ये तातडीने व्यवस्था का होत नाही ? पूर्वी अशी व्यवस्था लगेच व्हायची, तिकीटावर सही करुन लगेच दुसऱ्या गाडीत बसवून द्यायचे. शिवशाहीच्या बाबतीत मात्र अतिशय खराब अनुभव आहेत. शिवशाहीसाठी महामंडळाचे वेगळे नियम आहेत काय ?

४. शिवशाहीचे ड्रायव्हर अतिशय वाईट पद्धतीने बस चालवतात. हायवेला या बसेसच्या रॅश ड्रायव्हींगचा आणि लेन कटींगचा वाईट अनुभव मला स्वतःला अनेक वेळा आलेला आहे. महामंडळाच्या इतर बसचे ड्रायव्हर आणि शिवशाहीचे ड्रायव्हर यांच्यामध्ये एवढा फरक का आहे ? शिवशाहीचे ड्रायव्हर महामंडळाचे कर्मचारी नाहीत काय ?

५. शिवशाहीचा अपघात झाला आहे असे डेपोला कळवल्यावर त्यांनी 'बस मंडळाची आहे की खाजगी' अशी विचारणा का केली ? शिवशाही बस महांमंडळाच्या नाहीत काय ?

**ही ई-मेल मिळाल्याची पोच महामंडळाचे चेअरमन, जनरल मॅनेजर आणि डेपो मॅनेजरकडून मिळाली, पण त्यापुढं कसली चौकशी किंवा कारवाई झाली याबद्दल आजतागायत माहिती मिळालेली नाही...**

मी स्वतः 'शिवशाही'वर व्यक्तिगत बहिष्कार टाकलेला आहे. वेळ लागला तरी चालेल, थोडी गैरसोय झाली तरी चालेल, पण महामंडळाच्या एशियाड किंवा परिवर्तन (लाल डबा) किंवा साध्या गाडीनेच प्रवास करतो. शक्य तितक्या लोकांना 'शिवशाही'मधून प्रवास न करण्याचा सल्ला देतो. विशेष म्हणजे, 'शिवशाही'बद्दल सगळ्याच लोकांच्या तक्रारी आहेत, पण महामंडळ मात्र साध्या गाड्या बंदच करुन 'शिवशाही' वाढवायच्या मागं लागलेलं आहे. 

टाईम्स ऑफ इंडीयाच्या बातमीनुसार, जुलै २०१७ ते ऑक्टोबर २०१९ दरम्यान 'शिवशाही'चे १,०७५ अपघात झाले असून, त्यामधे ५० लोक ठार तर ३६७ लोक जखमी झाले आहेत. एस.टी.चं हे खाजगीकरण प्रवाशांच्या जीवाशी खेळतंय, असं तुम्हाला वाटत नाही का?

तुम्हीसुद्धा 'शिवशाही'बद्दल तुमचे अनुभव आणि तक्रारी नक्की महामंडळाच्या अधिकाऱ्यांकडं पाठवा. त्यांचे ई-मेल ऐड्रेस खाली दिले आहेत...

chairmanmsrtc@gmail.com, stcsvo@gmail.com, gmtraffic.msrtc@nic.in, gmplanning@rediffmail.com, msrtcedp@gmail.com, clolegal@rediffmail.com, clo.msrtc@rediffmail.com

======================

ताजा कलम -

नोव्हेंबर २०१९ मध्ये शिवशाही बसला झालेल्या अपघाताबद्दल वरील पोस्ट लिहिली होती. जून २०१९ मध्ये मला आलेल्या अनुभवाबद्दल तक्रारीचा उल्लेख त्यामध्ये केला होता. जून ते नोव्हेंबर एस. टी. महामंडळाच्या अधिकाऱ्यांसोबत फॉलोअप घेतला. जानेवारी २०२० मध्ये संबंधित शिवशाही पुरवठादार कंपनीवर दंडात्मक कारवाई केल्याचे पत्र मिळाले आहे.

सर्वांच्या माहितीसाठी मुद्दाम पत्र इथे शेअर करतोय. पुन्हा सांगतो - लेखी तक्रारीची दखल घ्यावीच लागते. फक्त सोशल मिडीयावर निषेध व्यक्त करुन उपयोग नाही. आपली (लेखी) तक्रार नक्की योग्य अधिकाऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न करा.

एस. टी. महामंडळाच्या संबंधित अधिकाऱ्यांचे आभार व अभिनंदन!




Share/Bookmark

Saturday, November 23, 2019

अनपेक्षित की बेसावध?

अनपेक्षित की बेसावध - एक थरारक सत्यकथा

लेखकः मंदार शिंदे ९८२२४०१२४६
वाचन वेळः ७ मिनिटे

कॉलेज संपवून नोकरी लागण्याचा काळ. एक-दोन वर्षांचा प्रत्येकाचा अनुभव. वेगवेगळ्या कंपन्या आणि वेगवेगळ्या शिक्ट. पण एका-एका फ्लॅटवर पाच-सात जण एकत्र रहायचो. कुणाची सुट्टी गुरुवारी, तर कुणाची रविवारी. त्यामुळं १५ ऑगस्ट, २६ जानेवारी, २ ऑक्टोबर हे राष्ट्रीय सुट्टीचे दिवस सोडून क्वचितच सगळे एकत्र भेटायचो. एखाद्याच्या वाढदिवसाचं आणि ३१ डिसेंबरला न्यू इयरचं निमित्त मात्र अगदीच न चुकवण्यासारखं. सगळेच गाव सोडून आलेले. आपापल्या फॅमिलीपासून लांब राहणारे आणि 'आपली' नवीन फॅमिली वसवण्याच्या प्रयत्नातले…

काही नशीबवान मुलांनी नोकरी मिळाल्यावर वर्षभरातच छोकरी गटवलेली, तर काही जणांनी गावाकडंच शाळा-कॉलेजातली जुनी सेटींग टिकवलेली. काही अगदीच आत्मविश्वास-शून्य मुलांनी मामाची मुलगी वगैरे हेरून ठेवलेली. ग्रुपमध्ये एकमेकांना एकमेकांची ही सगळी सेटींग माहिती असायची. एटीएम कार्डच्या मागं पिन लिहून 'माझेपण पैसे काढून आण' आणि ई-मेल अकाउंटचा पासवर्ड लिहून देऊन 'माझापण बायोडेटा फॉरवर्ड कर' असं विश्वासानं एकमेकांना सांगण्याचा जमाना होता तो. इंटरव्ह्यूला जायचंय म्हणून दहा किलोमीटर जायला आपली बाईक न देणारे मित्र, शंभर किलोमीटरवरुन 'मुलीला' घेऊन यायचंच म्हटल्यावर स्वतः पेट्रोल टाकून गाडीची किल्ली ताब्यात द्यायचे. वरुन काळजीनं विचारायचे सुद्धा - 'एकटाच जाशील का येऊ सोबत?' राष्ट्र निर्मितीच्या कार्यात सहभागी व्हायची संधी सहसा सोडायचे नाहीत असे सच्चे मित्र... मग किल्ली बाईकची असो किंवा फ्लॅटची... असो!!

तर अशाच एका मित्राची एक सेटींग 'जवळ-जवळ' फिक्स झाली होती. आता जवळ-जवळ म्हणजे किती? तर त्याच्या म्हणण्यानुसार ऐंशी टक्के वगैरे फिक्सच... म्हणजे आता कोणत्याही क्षणी शपथविधी, सॉरी सप्तपदी उरकावी लागेल अशी परिस्थिती त्यानं वर्णन केलेली. पण मुलीच्या बाजूनं तशी काही चिन्हं दिसत नव्हती. म्हणजे 'होय' पण म्हणत नव्हती आणि 'नाही' पण म्हणत नव्हती. नुसतीच चर्चा आणि सल्ला-मसलत सुरु होती. वाढदिवसाला केक घेऊन भेटायला यायची, व्हॅलेंटाईन डे साठी ग्रीटींग देऊन जायची. (व्हॉट्सऐप आणि फेसबुक अजून जन्माला यायचे होते.) अशी जवळ-जवळ तयारच होती, पण ऑफिशियली युती जाहीर करायची काही लक्षणं दिसत नव्हती.

ग्रुपमधल्या अनुभवी मित्रांनी या मजनूला साईडला घेऊन समजावला. अनुभवी म्हणजे कसे, तर स्वत: कधीच सरकार स्थापन केलं नसलं तरी, इच्छुक उमेदवारांना स्वखर्चानं आळंदीला नेऊन त्यांचा शपथविधी पार पाडणं, आणि वेळप्रसंगी अशा अल्पमतातल्या सरकारमधला अविश्वास ठराव हाताळून सरकार पडण्यापासून वाचवणं, अशा बाबतीतला दांडगा अनुभव या मित्रमंडळींना होता. तर हे अनुभवी मित्र म्हणाले, गड्या हे काय खरं न्हाई.. तू काम-धंदा, अभ्यास-पाणी सगळं विसरून, आईबापाचा पैसा उडवून आणि कमावत्या मित्रांच्या कमाईचं पेट्रोल जाळून खंगत चाललायस. तुझी स्व-बळावर संसार करायची ताकद न्हाई आन पोरगी लई दिवस हे बघत बसंल असं वाटत न्हाई. तू म्हणतुस तसं जे काय जवळ-जवळ ऐंशी टक्के ठरलंय, त्याच्या फुडचं वीस टक्के तिच्याशी डायरेक बोलून कन्फर्म करुन घे गड्या…

अनुभवी मित्रांचा सल्ला आमच्या कुमार गौरव ऊर्फ तुषार कपूर ऊर्फ स्वप्निल जोशीला पटला. (आमच्या मित्रासाठी हीच तीन नावं 'नमुन्या'दाखल वापरण्याचं विशेष कारण आहे. समजलं तर ठीक, नाहीतर सोडून द्या.) आमच्या हिरोनं हिरोईनकडं डायरेक्ट विषय काढला. समोरून उत्तर आलं, अजून माझं काय ठरलंच नाही. तू आधी शिक्षण पूर्ण कर, मग नोकरी कर, स्व-बळावर उभा रहा, मग मी आमच्या घरच्या आघाडीवर विषय चर्चेला घेते. बहुमताचा कौल बघून ठरवू काय करायचं ते…

मुलगी 'नाही' म्हटली नाही, या आनंदात हिरोनं आम्हाला पार्टी दिली. मुलीनं 'होय' तरी कुठं म्हटलंय, अशी शंका ग्रुपमधल्या राज्यपालांनी बटर पनीरमध्ये बटर रोटी बुडवून खाताना बोलून दाखवली. 'आमचा एकमेकांवर विश्वास आहे' असं म्हणून हिरोनं वेळ मारुन नेली. पनीर आणि रोटी पचायच्या आतच नको ती बातमी आली आणि जवळ-जवळ ऐंशी टक्के फिक्स असलेली आमच्या हिरोची शीट प्रचंड बहुमतानं आपटली.

बातमी अशी होती की, हिरोईनच्या हिरोबरोबर सुरु असलेल्या वाटाघाटी तिच्या घरच्या घटक पक्षांना समजल्या आणि सत्ता हातातून जायच्या आधीच तातडीनं 'राष्ट्रपती राजवट' लागू करत हिरोईनला तिच्या मामाच्या गावी हलवण्यात आलं. इकडं हिरोईनला परत मिळवण्याच्या लढाईची मोर्चेबांधणी करण्यासाठी हिरोनं मित्रपक्षांशी मिटींगा आयोजित केल्या. चहा, मसाला दूध, लिंबू सरबत, देशी-विदेशी थंड-गरम ग्लासांच्या साक्षीनं आणाभाका घेतल्या गेल्या. गनिमी कावा करु, जिंकू किंवा मरू, दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे, वगैरे प्रेरणादायी घोषणा आणि सुभाषितांची देवाण-घेवाण झाली. पण…

हे सगळं होईपर्यंत शत्रूपक्ष वाट बघत बसणार होता काय? आर्मीनं 'सर्जिकल स्ट्राईक' केल्यागत घाईगडबडीनं मुलीचं लग्नच लावून टाकल्याची बातमी आली. म्हणजे मुलगा शोधला कधी? मुलगी दाखवली कधी? बोलणी केली कधी? देण्या-घेण्याच्या याद्या लिहिल्या कधी? बस्ता आणि टॉवेल-टोपी आणि साड्या-बांगड्या आणि मेंदी-हळदी हे सगळं उरकलं कधी?? का डायरेक्ट शपथविधीच उरकून घेतला राज-भवनावर जाऊन…?

इकडं आमच्या दोस्ताची दाढी झपाट्यानं वाढू लागली. विश्वासघात झाला, दगाफटका झाला, असं तो भेटेल त्याला सांगू लागला. हे लग्न टिकूच शकत नाही, तिला फसवून तिकडं नेलंय, जबरदस्ती लग्न लावलंय, असं ओरडू लागला. आईबापानं केलेली अर्थसंकल्पीय तरतूद सिगारेटवर आणि मित्रांकडून मिळालेला आपत्कालीन रिलीफ फंड पेट्रोलवर जाळू लागला. जे झालं ते अनपेक्षित नव्हतंच, फक्त तू बेसावध राहिलास असं अनुभव मित्रांनी समजावलं... पण 'ती' परत येईल यावर त्याचा पूर्ण विश्वास होता.

आणि झालंही तसंच... पाच दिवस नांदून माहेरी परत आल्यावर तिनं रिक्षा पकडली आणि थेट भेटायलाच आली. अंगावर हिरवी साडी, हातात हिरवा चुडा, गळ्यात मंगळसूत्र. मेंदीचा आणि हळदीचा रंग अजून उतरलासुद्धा नव्हता. नशिबात हेच लिहिलं होतं म्हणाली. सगळं आपल्या मनासारखं होत नसतंय म्हणाली. तुझं भविष्य उज्वल आहे (म्हणजे वर्तमानकाळ अंधकारमय आहे), तुला माझ्यापेक्षा चांगली मुलगी मिळेल (म्हणजे माझा नाद आता सोड), पुढच्या वेळी असा बेसावध राहू नकोस (म्हणजे आधी शपथविधी उरकून घे, नंतर बहुमत सिद्ध करता येतं), असा आयुष्यभर उपयोगी पडणारा धडा शिकवून निघून गेली.

आमचा मित्र ह्यातनं काय शिकला किंवा नाहीच शिकला, हे महत्त्वाचं नाही. आपल्यावर अशी वेळ येऊ नये, म्हणून आपण सावध रहावं यासाठी ही गोष्ट जशी आठवली तशी सांगितली. गोष्ट उलगडून सांगताना राजकीय संदर्भ आणि राजकीय शब्द वापरले असले तरी ही गोष्ट अजिबात राजकीय नाही, ह्याची कृपया नोंद घ्यावी ही विनंती…

- मंदार शिंदे ९८२२४०१२४६
२३/११/२०१९


Share/Bookmark