ऐसी अक्षरे

:- कथा
:- कविता
:- लेख
:- अनुवाद
:- हिंदी
:- English
:- संग्रह
:- इतर

मंदार शिंदे
Mandar Shinde

Wednesday, June 10, 2020

Is Formal Education Relevant Anymore?

शिकून करायचंय काय?


   घरचे सगळे लग्नकार्यासाठी बाहेरगावी निघाले की लहान मुलांपुढं धर्मसंकट उभं रहायचं. शाळा बुडेल म्हणून येणार नाही असं म्हणायची सोय नव्हती. शिकून लय मोठा कलेक्टर/बॅलिस्टर होनारेस काय? असा प्रश्न तयार असायचा. खूप जास्त (अर्थात खूप वर्षं) शिकत गेलं की, बॅरिस्टर किंवा कलेक्टर होता येतं एवढंच त्यावेळी कळायचं.

   इंजिनियरिंगला प्रवेश मिळाला की घराण्याचा उद्धार (चांगल्या अर्थानं) झाल्यागत ट्रीटमेंट मिळायची. गणित चांगलं पाहिजे इंजिनियरिंगसाठी, अशी धमकी शाळेपासूनच दिली जायची. गणित विषय कच्चा ठेवला तर इंजिनियरिंगपासून वाचता येईल, अशा भ्रमात असलेल्यांवर कुणीतरी नवीनच बॉम्ब टाकून जायचं… पोराचं ड्रॉईंग चांगलं आहे, इंजिनियरिंगला घाला, असा सल्ला देणारे भेटायचे. दोन डोंगरांच्या मधोमध उगवणारा हसरा सूर्य, त्याच्या गळ्यातून पाझरणारी नदी, त्या नदीच्या काठावर नारळाचं झाड आणि झाडाखाली कौलारु घर, ह्या असल्या ‘ड्रॉईंग’चा इंजिनियरिंगशी संबंध लावणारे उपदेशक भेटले की धन्य धन्य वाटायचं.

   पुन्या-मुंबैला चार-पाच वर्षं नोकरीत घालवली की गावाकडं आल्यावर ठरलेले प्रश्न आदळायचे. कौन बनेगा करोडपती जणू… पहिला सवाल, पगार किती वाढला? दुसरा सवाल, पर्मनंट झाला का? आणि तिसरा सवाल, मॅनेंजर कधी होनार?

   बॅरिस्टर, कलेक्टर, इंजिनियर, आणि मॅनेजर… करियर मोजायची मापं होती मागच्या पिढीपर्यंत तरी. किलोग्रॅम, मिलीग्रॅम, सेंटीग्रॅम ह्यासारखी. आधी बीएस्सी बीकॉम करुन डीबीयम करायचे किंवा नुसत्या अनुभवाच्या आधारावर मॅनेंजर व्हायचे. मग डायरेक्ट मॅनेंजरच बनवनारी यम्बीए डिग्री आली. उगंच हिकडं-तिकडं वेळ घालवायला नको. डिग्री घेतली की थेट मॅनेंजरची खुर्ची, केबिन, गाडी, वगैरे वगैरे.

   प्रत्यक्ष फील्डवर काम करनारे ऑप्रेटर क्याटेगरीत मोडतात (खरोखर मोडतात). धंद्यात पैसा गुंतवनारे मालक किंवा डायरेक्टर म्हनून वळखले जातात. मालकाच्या मर्जीनुसार ऑप्रेटरकडून काम करुन घेनाऱ्यांची मॅनेंजर नावाची जात निर्मान झाली. प्लॅनिंग करायचं, त्यानुसार काम होतंय का बघायचं, झालं तर बक्षिस मिळवायचं, नाही झालं तर रिपोर्टमधे कारण लिहून कळवायचं. मालकाएवढी रिस्क नाही आणि ऑप्रेटरएवढे कष्ट नाहीत. मला सांगा, सुख म्हणजे आणखी काय असतं?

   पण कहानीमधे नवा ट्विस्ट आला. सॉरी, कॉम्प्युटर आला. मागोमाग ढीगभर सॉफ्टवेअर आणि इंटरनेट आले. एक माणूस सात दिवसांत एक भिंत बांधतो, तर एका दिवसात भिंत बांधायला किती माणसं लागतील? असा प्रश्न कॉम्प्युटरला विचारा. तुम्हाला फक्त माणसांचा आकडा मिळेल काय? नाही! मागच्या पाचशे वर्षांत जगभरात बांधलेल्या भिंतींची उंची, खपलेल्या विटा आणि सिमेंट, रुपये पैसे डॉलर युरोमध्ये एकूण खर्च, सरासरी वेळ आणि भिंतींचं आयुष्य, ज्ञानेश्वरांनी चालवलेल्या भिंतीपासून चीननं बांधलेल्या आणि जर्मनीनं पाडलेल्या भिंतींपर्यंत सगळा इतिहास, भूगोल, गणित, सामान्य विज्ञान, असामान्य अर्थशास्त्र आणि अतिसामान्य नागरिकशास्त्र आपल्यासमोर सादर करणारा अल्लाउद्दीनच्या दिव्यातला राक्षस जन्माला आला आणि त्यानं मॅनेंजर जातीचं आयुष्य कुरतडायला सुरुवात केली.

   भविष्यात करायच्या कामाचं नियोजन, त्यासाठी लागणाऱ्या खर्चाचा अंदाज, चालू कामावर देखरेख, झालेल्या कामाचं रिपोर्टींग, ह्या सगळ्या गोष्टी कॉम्प्युटरच करायला लागलाय. इमारतीपासून गाडीपर्यंत सगळ्यांचं डिझाईन फट्‌ म्हणता समोर हजर! रोगाची लक्षणं टाईप केली की औषधांची यादी तयार. गुन्हा सांगितला की पीनल कोडमधली कलमं सांगणार आणि त्यातून पळून जायच्या वाटासुद्धा तोच सांगणार. जन्मतारीख आणि वेळ सांगितली की कुंडलीसुद्धा काढून देणार. इंजिनियरपासून भटजीपर्यंत सगळ्यांच्या पोटावर पाय देणारा वामनाचा अवतारच जणू…

   अक्षर चांगलं येण्यासाठी दुरेघी, चौरेघी वह्यांमध्ये बालपण पिळून वाळत घातलं जायचं. आता चेकवरसुद्धा सही करायची गरज नाही, कार्ड स्वाईप करायचं नाहीतर ऑनलाईन ओटीपी टाकायचा. आयुष्यातली कोवळी वर्षं झिजवून घडवलेलं मोत्यासारखं अक्षर आता दाखवायचं कुणाला आणि कुठं? इंग्रजीतला धडा मराठीत आणि मराठीतला इंग्रजीत करायला शिकलेल्यांनी गुगल ट्रान्सलेटला कुठं गाठून प्रश्न करावा, “तुम मुझे पहले क्यूँ नहीं मिले?”

   वयाच्या विसाव्या वर्षापर्यंत ज्यांच्या गल्लीत वीस घरांमधे मिळून एक लॅन्डलाईन होता, त्यांनी चाळीशी गाठेपर्यंत माणशी किमान एक स्मार्टफोन हातात आलेला बघितला. तंत्रज्ञानाचा वेग म्हणतात त्यो ह्यालाच काय? मग ह्या रोज बदलणाऱ्या तंत्रज्ञानाला आवरु शकेल, सावरु शकेल, असे बदल आपल्या शिक्षण पद्धतीमध्ये होताना दिसतायत का?

   वर सांगितलेली सगळी उदाहरणं पहिली ते दहावीपर्यंत शिकत असलेल्या पोरा-पोरींना दाखवू नका. इंजिनियर आणि मॅनेंजर व्हायला निघालेल्या तरुण पोरांपासूनसुद्धा लपवून ठेवा. कारण ही पिढी गपगुमान ऐकून घेणारी नाही, प्रश्न विचारणारी आहे. आणि त्यांच्या प्रश्नांना उत्तरं द्यायची तुमची-आमची कपॅसिटीच नाही. इथं आपलं आपल्याला कळंना झालंय, टेक्नॉलॉजी म्हंत्यात ती नेमकी कुठनं घुसली आणि कुठनं बाहेर आलीया.

   तंत्रज्ञानाच्या वेगामुळं झीट येऊन पडले नाहीत असे काही विचारवंत अजून आपल्या आजूबाजूला शिल्लक आहेत. त्यांनी मागचा-पुढचा नीट अभ्यास करुन मत मांडलेलं आहे की, इथून पुढं एक तर लई वरचे जॉब शिल्लक राहतील नाहीतर एकदम खालचे. मधल्या लोकांचं काम संपलं. म्हणजे मालक आणि ऑप्रेटरची गरज इथून पुढं राहिली तरी मॅनेंजर नावाच्या मध्यस्थाचा टाईम औट झालेला आहे. मशीन तयार करणारा आणि मशीन चालवणारा, अशा दोनच प्रकारच्या लोकांची गरज इथून पुढं राहील. त्यामुळं नुसत्या इंजिनियरला काम मिळणं अवघड आहे. त्यानं एकतर इंजिनियर-कम-सायंटीस्ट व्हायचं, नाहीतर इंजिनियर-कमी-ऑप्रेटर-जास्त व्हायचं.

   आज शाळेत आणि कॉलेजात शिकणाऱ्या देवाघरच्या फुलांना आपण हे निर्माल्याचं सत्य कधी दाखवणार आहोत? आपलं कोंबडं आरवलं नाही तरी त्यांचा सूर्य उगवणारच आहे. किमान आपण त्यांना वेळेवर सावध केल्याचं समाधान तरी पदरी पाडून घ्यायचं का नाहीच? गणित, पाढे, प्रमेय, सिद्धांत, हस्ताक्षर, भाषांतर, परीक्षा, मार्क, स्पर्धा, ऐडमिशन, ह्या चक्रव्यूहात अडकलेल्या अभिमन्यूला आपण बाहेर काढायचा प्रयत्न करणार, की महाभारताची पुनरावृत्ती करत अजूनच त्याला घेरून टाकणार?

   शिक्षणासाठी आजच्या आणि कालच्या पिढीनं अमाप कष्ट उपसले ही वस्तुस्थिती आहे. परवाची पिढी विचारायची, शिकून लय मोठा कलेक्टर होनारेस काय? आता उद्याची पिढी विचारेल, आम्ही शिकून नक्की करायचंय काय? वर्तुळ पूर्ण व्हायला लागलंय बहुतेक. अडचण एवढीच आहे की, आपण त्या वर्तुळाच्या आतमध्ये अडकलोय. टोकं जुळायच्या आधी आपल्याला उत्तर शोधलंच पाहिजे - शिकून नक्की करायचंय काय?


- मंदार शिंदे
०३/०३/२०२०

Mobile: 9822401246


Share/Bookmark

Wednesday, June 3, 2020

Changing Landscape of Education in Italy and in India

Changing Landscape of Education, in Italy and in India

Tobias Jones is a journalist living in Italy with his Italian wife and three children aged 15, 13, and 9. He wrote an article for The Guardian on April 24, 2020 about the situation after school closure in Italy due to COVID-19 outbreak. The article helps us understand how the education system in Italy works. At the same time, some important points in the article made me think about and compare with the state of education in India. Please read and let me know your views.

Mandar Shinde | June 02, 2020 | shindemandar@yahoo.com


Jones mentions that Italy spends a lot less on education than almost every other western country. Spending per student (from primary school to university) equates to 8,966 US Dollars per annum, compared to 11,028 US Dollars in the UK and 11,502 US Dollars in Sweden. Education activists in India have been demanding that 6% of the country's GDP should be spent on education, while the latest reports indicate up to 3% of GDP being spent in reality.

Interestingly, Jones mentions that the Education Minister, Lorenzo Fioramonti resigned in December 2019, in protest of the under-investment on education in Italy. Can you imagine any Indian minister doing that? Just kidding!

Jones informs that there's minimal teacher-training in Italy. Well, it sounds very similar to the Indian approach towards capacity building of teachers. According to Jones, university graduates are often thrown into a classroom without any knowledge of pedagogic theories or practical experience. Inspections are almost unheard of. The result is that Italian education is, at its worst, particularly conservative and condescending: the student is seen as an empty vessel to be filled with knowledge that is poured back in exams. Sounds familiar to the Indian ears, doesn't it?

Jones writes that Italy has the oldest teachers in the world - 59% are over 50 – which has left Italian schools heavily analogue. Kids carry a dozen books to and from school every day in massive backpacks. Jones compares the Italian children with Obelix, a cartoon character in the French comic book series Asterix, who is noted for the menhirs (huge standing stones) he carries around on his back for sculpting. This does not seem like a promising basis for remote learning, he mentions.

Several museums, theatres, aquariums and zoos opened their virtual doors during the lockdown period. Parents started posting pictures of their well-behaved children clicking their way through the museums in different parts of the world. Jones admits that his children spent time watching TV series on Netflix, which made him and his wife feel guilty that they weren’t sharing these cultural delights with their children. It seems that the pandemic somehow took the people out of the rat race, but it could not take the race out of the people. This applies to the Indian parents as well.

After two weeks into lockdown, the teachers in Italy started dumping a load of homework on their students. Jones mentions that many teachers decided it was the best way to send out entire chapters of books for children to learn, and hundreds of pages of exercises to complete. So much for the use of technology and moving towards online education! Even in India, many of the teachers and authorities consider conversion of books from printed to pdf formats equivalent to digitalisation of education. Most of the lockdown period in India was supposed to coincide with summer vacations, but some over-enthusiastic teachers continued to teach children through various online platforms even in the months of April and May.

Jones mentions that the closing of all Italy’s schools forced teachers to invent a new kind of classroom from scratch. There were no ministerial guidelines or approved websites. Jones quotes Daniele Martino, a middle-school teacher in Turin saying: “The entirety of this new form of online teaching was created by us teachers at the last minute." It appears that Governments, in general, never prioritize education, especially in crisis situations.

According to Jones, the situation was chaotic at the beginning. There was little coordination between different teachers within the same schools, let alone across different schools. The parents were overwhelmed by a vast array of IT platforms: Meet, Classroom, Zoom, Jitsi, Edmodo. Even in India, many urban parents kept hopping through platforms like Meet and Zoom, while another section of rural and poor population is still clueless about the role of emerging technology in the education of their children. Similarly, Jones mentions that sites and servers crashed as the almost 80 Lakh Italian students all logged on, while many kids couldn’t connect at all.

Jones mentions the Digital Economy and Society Index that rates Italy 24 out of 28 European countries in its “digitalisation index”. Italy’s national statistics agency, Istat, reported in 2019 that 23.9% of Italian families have no access to the internet. In India, the penetration of internet technology seems to be big in numbers but questionable in terms of quality usage. The spread of technology here is unorganized and industry-driven, instead of being need based and service-driven. Therefore, use of technology for education - in an alternative or supplementary manner - seems quite challenging in India.

Universalisation of education has been on the national agenda for several decades in India. Availability of resources plays an important role in providing equal learning opportunities to all children, irrespective of their social and economic backgrounds. When we talk about online education, we must think about the availability of technology and infrastructure across all sections of society. Do all children in the country have access to the internet and devices necessary for online education? The answer is No. The situation doesn't seem to be very different in Italy, as Jones quotes a teacher saying: “We’ve discovered how democratic pencil-and-paper is.”

Jones reports that the Italian Ministry of Education claimed to have distributed 46,152 tablets throughout the country by the third week of March. Since then, an emergency budget has created a fund of 7 Crore Euros for providing computers to those without. Jones was told by a teacher that even if the necessary hardware is distributed, online classes just don’t work for children who need bespoke (one-to-one) lessons: “Those who are already doing well at school are now doing even better, but those who were struggling are just falling further behind.”

Jones also notes his observations regarding the online classrooms. He mentions that students can hide far more easily online as compared to the physical classrooms, if they're not interested or not motivated. They can give a false excuse of technological issues, freeze the camera, or mute the microphone whenever they want to avoid the session. Teachers need to be proactive and creative in making the online sessions more interesting and attractive.

In Italy, students are given many tests each month and if, at the end of the year, their average score is insufficient, they are failed and have to repeat the year. According to Jones, the new Education Minister, Lucia Azzolina, suggested that in the current situation, no students would be sent back to repeat the year again. On the contrary, the Indian Parliament amended the Right To Education Act, 2009 last year, cancelling the No Detention Policy implemented since 2010. The amendment allows schools to hold back students for a repeat year, if they are unable to achieve the desired learning levels. However, with the medium of education shifting rapidly from offline to online, it is going to be difficult for the teachers to conduct exams under strict supervision, whether in Italy or India. Innovative methods of assessment will have to be derived, considering changes in the overall mechanism of delivering and receiving knowledge.

Jones notes that some students find it embarrassing to share their personal spaces – their bedrooms and, in the background, even their embarrassing parents, during online sessions conducted by their teachers. In The New York Times article dated April 04, 2020, Nicholas Casey wrote that the corona virus has exposed how unequal the lives of students studying together are. When the university students were all in the same dorms and eating the same dining hall food, the disparities in their backgrounds were not as clear as they are over video chat. In India, the differences would be highlighted even further, not just between urban and rural set-ups, but also between urban poor and urban rich. Psychological impact of this exposure needs to be discussed and mitigated proactively.

Another observation noted by Jones is the change in teachers' behaviour from being in an offline classroom to an online one. Jones mentions that one of his children has a class that is usually very noisy: the kids misbehave and the teacher yells, and soon everyone is shouting over each other. Now, the children are controlled by their parents’ presence during online sessions. At the same time, the teacher is also aware that parents could be listening, so the yelling is avoided, resulting in more peaceful sessions. Jones hopes that this could also lead towards an improved and warmer relationship between the students and their teachers.

Jones makes an important comment on the changing landscape of education in Italy. He mentions that students have always felt worried and stressful because of their weekly tests and the stigma of being held back a year. But now many teachers feel insecure, too. It is because of the overall ignorance of the Government towards education, and also because the teachers are scared of digitalised learning and they fear being replaced by screens. In India, the entire education system may not be digitalised so fast, but similar insecurity can be sensed among teachers from urban schools, where students already have access to internet and digital learning resources.

Jones mentions that teachers are trying to cope with the changes and challenges in education, while children are also adapting themselves to the online environment. However, he also quotes a middle-school teacher, Chiara Esposito saying “parents are the most conservative element in the school ecosystem. They become paranoid if their child isn’t ‘an eight’ or hasn’t completed the set book. They’re the ones we really need to educate.” The transformation in the current education system will be incomplete without acceptance and active participation from the parents. In India, teachers experience two extreme conditions - excessive involvement of urban educated parents and absolute disinvolvement of less educated rural parents. A fine balance needs to be achieved in the best interest of the children and their education. The change of medium from offline to online and the growing emphasis on self-learning are going to demand even higher levels of parent participation in children's education. How are we going to prepare parents from various backgrounds to bear this responsibility? Who is going to take care of their capacity building - the schools or the Government? How will the teachers strike a balance between over-involvement and disinvolvement of the parents? We may not have ready answers to all these questions, but it's high time we start thinking and experimenting in the forward direction.

Jones quotes Edoardo Montenegro from Betwyll, which is launching a new social reading app for Italian schools, saying: “A WhatsApp video call or a Zoom meeting isn’t digital learning. Those encounters can be just as frontal and rhetorical as an old-style professorial lesson.”

I believe these are very important comments on the haphazard efforts to digitalise the education system overnight. Most of the teachers are trying to use the online platforms for conducting classroom sessions in the same old traditional manner. The organic need of digitalisation is missing and we are just reacting to a pandemic situation, trying to compensate for loss of teaching hours by exploiting all available online platforms. We need to look at online education beyond the knee jerk reaction during lockdown and should explore the opportunities it might bring to our children in the years to come.


Kindly e-mail your feedback to shindemandar@yahoo.com or Whatsapp on 9822401246.





Share/Bookmark

Tuesday, June 2, 2020

Generation Gap

Marathi Writer Mangala Godbole writes in her book 'Zuluk' (meaning Breeze) that the generation gap phenomenon is rooted in the use of words - 'in our times'. People from every generation feel that the next generation is luckier and happier. In fact, the living standards keep rising with time; lifestyle keeps becoming better over years. Technological tools and facilities become available and easily accessible. People from previous generations claim that they could have done better if these tools and facilities were available to them 'in their times'. But indulging in reminiscence is in a way declaring that they've given up on themselves in current times, isn't it?

(Click on image to read)



Share/Bookmark

Sunday, May 31, 2020

Mental Health During Lockdown

Hindustan Times, Sunday May 31, 2020

Life Under Lockdown: Mental Health Also Matters

We are under lockdown for two months now. Physical movements, business operations, and social gatherings - everything is restricted. This has a direct impact on the economy, lifestyle and health. But I am a little more concerned about its indirect impact on our mental health.

Most of us have missed going to the gym or going for a walk everyday. Some might have compensated for it by exercising within the comfort of their own house or having a walk on the terrace everyday. However, the feeling of being locked inside the house has created a significant amount of stress among most of us.

There are two major sources - first, the orders issued by Government officials and second, the fear of contracting Coronavirus the moment we step out of our homes.

There is a difference between situations where I voluntarily decide to remain inside home and when I am ordered to do so. And to add to it, when I am punished if I do not follow the orders. I cannot meet friends and family members, cannot travel to places I want to, cannot be a part of social activities, and my business opportunities are also reduced or somewhat vanished during the last two months. Particularly when I am self-employed and cannot expect a full or part salary when I don't work. This is taking a toll on self-confidence, pushing many others like me towards an unhealthy state of mind, even depression.

Words of wisdom and motivation do not help under such circumstances. If the lockdown is extended any further, the mental health of many will get beyond recovery. I am wondering how one can sustain their morale in these difficult times. Are there any exercises that we can continue at home to keep ourselves fit mentally until we are back to normal, if we ever are going to be?

- Mandar Shinde


Share/Bookmark

Friday, May 29, 2020

Gulzar on Migrant Workers

Why does one leave their place of origin? What is the difference between migration for better prospects and a forced migration? What happens when the migrated ones are scared for their lives? How does one choose between life and livelihood? Questions that lead to more questions. Read Gulzar saab's take on the plight of migrant workers and their families during the COVID-19 pandemic and subsequent lockdown situation across the country.

(Click on image to read)



Share/Bookmark

Wednesday, May 27, 2020

Sar Zuka Ke Zameen Par Rakhne Se... (Gulzar)

You need not become a politician to make a political statement. Your films, your poetry, your stories, your performances, anything and everything can express your thoughts and views. Salaam Gulzar saab and Vishal Bhardwaj ji!
(Click on image to read)



Share/Bookmark

Tuesday, May 26, 2020

The Restaurant Business Crisis

The government has partially lifted lockdown after two months and businesses are reopening in phases. However, the restaurant business is still not allowed to operate, except take-away or delivery. There isn't any package in sight for supporting the business either. Take-away or delivery cannot generate enough revenue for this industry to survive. The restaurants are waiting for dine-in customers; the sooner the government allows it the better. Journalist Vir Sanghvi has presented a deeper view into this situation through his article in the Hindustan Times, dated May 26, 2020. The link -


The restaurant business in India lacks public support. Especially, the middle class considers eating out is a luxurious thing to do. 'I can cook a better Biryani or make a cheaper Paneer dish at home,' moms and wives boast proudly and the entire family at the local restaurant eats in guilt, never forgetting the 'right side' of the menu card.

A hidden jealousy and revengeful sentiment has made the great Indian middle class indifferent, rather apprehensive of the survival and prosperity of the restaurant industry. Of course, the industry, too, has failed to establish an emotional connect with the customers.

It's not just about offering discounts or remembering customers' birthdays. The attention when they arrive, the personalized service remembering and incorporating their choices, effective and transparent feedback mechanism can induce a sense of belonging and love about the restaurant among the customers.

Unfortunately, the restaurateurs do not think this could pay them in any way. They consider all these things to be fancy and overheads to the business. On the contrary, my ten years in the food business tell me that customer loyalty depends more upon the way you treat them than the products you serve them. The quality and rates can be competitive and replicable, but your service model can set you apart in the market.

While big brands and star hotels can get away easily on the hygiene and safety part, local restaurants are going to face many challenges in near future. The increased sanitation expenses will eat up their profits or make them lose customers over increased prices. The infrastructure and skill level of employees will hardly be able to handle the expectations of customers graduating from the Whatsapp University. Only restaurants with an emotional bonding with their customers would be able to pull this off in the difficult times to come, I guess.

Hope the pandemic and subsequent market conditions make the restaurateurs and customers rethink about and reinvent their mutual relationship, in a more human and empathetic way. Let the connection step up in the future from kitchen-to-stomach to heart-to-heart.

- Mandar Shinde 9822401246


Share/Bookmark

Wednesday, May 20, 2020

Innovative Teachers

Bridging the Gap between Online and Offline


1. Jagadish Kude is a primary teacher from Jalna, Maharashtra. During the lockdown period (because of COVID-19), he couldn't reach out to students in his school. They lived in Shriram Tanda area and most of the parents did not own a smartphone. Jagadish sir approached the youth that had returned to the villages from cities due to lockdown. They had smartphones with internet connection. Sir requested the youth to help at least one student each, living in the same area. The youth responded positively. None of the students in this area is left out now. The youth would visit the students on a stipulated date and time. The homework is communicated to students personally. Students take down notes in their notebooks. The youth would take photos of previous homework completed by the students, to be shared with Jagadish sir.

2. Keshav Pawar is a teacher from Vanisangam, Taluka Sonpeth, District Parbhani. He knew that some parents could not join the school Whatsapp group due to lack of resources. Worried about the students, Keshav sir approached the owner of a xerox (photocopier) shop in the village. Sir started sending photos of homework to the shop owner, who would make multiple photocopies of it and keep them available at the shop. Parents would visit the shop at different times during the day, to collect the copies. Keshav sir also prepares audio clips for students whose parents do not own a smartphone but use a simple phone. Teachers returned to the village due to lockdown are also helping in this activity, along with the member of local School Management Committee, Mr. Sandipan Zirape.

3. Prakash Chavan is a teacher from Karanjwan, Taluka Dindori, District Nashik. His self-discipline of preparing notes for further lessons and next month's activities has helped during lockdown period. The notes are laminated and distributed among students for self-study. Since the distribution took place before lockdown, the students already had worksheets with them during the lockdown period. The laminated sheets were rotated among the students in the village, so that entire homework was covered by all the students, without attending the school. Prakash sir cannot enter the village due to current restrictions, but he has collaborated with the health workers visiting the village for a health survey. The homework is distributed among the parents through the health workers. Previous sheets are also collected at the same time. Considering the huge cost of laminating sheets for every lesson, Prakash sir purchased a lamination machine on his own. The shops are closed during the lockdown period, baut Prakash sir is able to continue his work with the help of this machine at home.

(As reported by Vandana Dhaneshwar for Daily Divya Marathi, May 2020)


Share/Bookmark

Wednesday, May 13, 2020

Contemporary Art

Contemporary art is actually the documentation of concurrent objects and incidences. Be it in the form of paintings, stories, sculptures, buildings, and so on.

Many times I wonder what'll future historians conclude about architecture or art in our times? We're just making (substandard) copies of ancient and folk art/literary forms.

Temples built in the 21st century imitate the 12th or 16th century architecture. Wall paintings in the year 2020 demonstrate natural landscapes of imaginary forests and mountains, which we have destroyed decades ago. Even our clothes are full of Buddha and Durga prints (irrespective of religious affiliations). No contemporary motifs such as cars and bikes and machines are found in cloth print. Don't we have enough ideas about this? Or don't we feel these objects as our own creation? Or we're so overwhelmed with the past that we don't want to look around when we need inspiration for art...

We need deliberate efforts in creating something that would be called 'our own art' in the future history books. Is someone reading this? I hope you are.

- Mandar Shinde


Share/Bookmark

Tuesday, May 12, 2020

MMS on Credible Policy Reforms

Important views on policy reforms by Dr. Manmohan Singh. We cannot afford to ignore such knowledgeable persons.

(Click on image to read)


Share/Bookmark

Monday, May 11, 2020

The Great Indian Labour Crisis 2020

Shivam Vij has written an important and detailed article on the migrant labour crisis (The Print, May 11, 2020). https://theprint.in/opinion/indias-heartless-capitalists-deserve-the-labour-shortages-they-are-about-to-be-hit-with/418845/

As mentioned in the article, the labourers are not being paid at this hour of crisis, but it's unlikely to think of a revolt simply because they cannot afford to feel emotionally hurt and seek revenge against the heartless capitalists who've betrayed them today. They'll have to give in and return to work, thanks to our social security assurance, and I'm afraid there'll be increased scope for exploitation, since the labourers will be desperately in need of a job, in the absence of any concrete policy or support coming from the government.

Working hours have been increased from 8 to 12 per day, which is a significant example of the state facilitating further exploitation of the labourers. We need, without delay, a concrete policy about labour welfare and survival, with specific focus on the issues arising out of migration.


- Mandar Shinde



Share/Bookmark

Wednesday, April 22, 2020

Cooperation is the key!

There is certainly no sense of love among the middle class and the general public about corporate and industry. But we have all come to the conclusion that there's no other choice if we wish to become a global superpower or don't want to miss the bus to prosperity.

There's an alternative to corporate industry, for sure. The co-operative movement. Cooperation has been the foundation of prosperity in Western Maharashtra. Co-operative societies can be set up and run in huge profits in all sectors like sugar industry, cotton mills, agricultural products and processes, education, banking, and so on. This isn't just a dream; it's our collective experience!

Industrialization promotes structure of one master and many servants / workers, which is a model complementary to capitalism. In co-operative societies, ownership of resources, profit, loss, liability, and risk is shared among the members.

It is not good for the industry if profit or resources are distributed among a lot of people (members). Because on the one hand, all the profits are less likely to return to the industry. Secondly, the more people are allowed to participate in decision making, the more time it takes, the more confusion it grows.

But the benefits of cooperation are far greater than the losses. As one compares the advantages and disadvantages of a dictatorship versus a democracy, one quickly comments as, "Our people need a dictator to set things right (pun intended)!" Nevertheless, listening to examples of dictatorships in history does not leave us unfrightened.

That's why cooperation seems to be the only cohesive, convincing, and profitable product/service model for us. A case study of the successful and unsuccessful organizations of the past can certainly be helpful in improving on this model according to today's technology and market demand. But if we leave the alchemy of co-op and choose to go for the white elephant of the corporate, would there be anything more unfortunate for us?

Remember, we cannot achieve prosperity without cooperation among the community!

- Mandar Shinde
9822401246


Share/Bookmark

Tuesday, April 21, 2020

Cooperation is the key! (Marathi)

कॉर्पोरेट कारखानदारीबद्दल मध्यमवर्ग आणि सर्वसामान्य लोकांमधे प्रेमाची भावना नक्कीच नाही. पण जागतिक महासत्ता बनण्यासाठी किंवा प्रगतीच्या स्पर्धेत मागं पडू नये यासाठी आपल्याकडं दुसरा कुठला पर्यायच नाही, अशी आपण सगळ्यांनी समजूत करून घेतलेली आहे.

कॉर्पोरेट कारखानदारीला पर्याय आहे - सहकार चळवळ. पश्चिम महाराष्ट्राच्या सुबत्तेचा पाया सहकारच आहे. साखर उद्योग, सूत गिरणी, कृषी उत्पादने व प्रक्रिया, शिक्षण, बँकींग, अशा सगळ्या क्षेत्रांमधे सहकारी संस्था उभ्या करता येतात आणि प्रचंड फायद्यात चालवता येतात, हे स्वप्न नसून अनुभव आहे!

औद्यिगिकीकरणामधे एक मालक आणि अनेक नोकर/कामगार ही भांडवलशाहीला पूरक रचना असते. सहकारी संस्थांमधे संसाधनांची मालकी, नफा, तोटा, जबाबदारी, जोखीम या सगळ्याची सभासदांमधे वाटणी होते.

खूप लोकांमधे (सभासदांमधे) प्रॉफीट किंवा रिसोर्सेस वाटले जाणं इंडस्ट्रीसाठी चांगलं नसतं. कारण एक तर, सगळं प्रॉफीट पुन्हा इंडस्ट्रीत यायची शक्यता कमी होते. दुसरं म्हणजे, निर्णय घ्यायला जितकी डोकी जास्त लावली जातील, तितके जास्त फाटे फुटत जातात, वेळ लागतो, गोंधळ वाढतो.

पण तोट्यांच्या तुलनेत सहकाराचे फायदे नक्कीच कितीतरी जास्त आहेत. जसं लोकशाही विरुद्ध एकाधिकारशाही यांच्या फायदे आणि तोट्यांची तुलना करताना कुणीही पटकन म्हणून जातो, "आपल्या लोकांना वठणीवर आणायला हुकूम-शहाच पाहिजे (पन इन्टेन्डेड)!" असं असलं तरी, इतिहासातली हुकुमशाहीची उदाहरणं ऐकूनच आपल्या अंगावर काटे आल्याशिवाय रहात नाहीत.

त्यामुळं आपल्याला मानवणारी, पटणारी, आणि फायदेशीर उत्पादन/सेवा पद्धत सहकाराचीच आहे. भूतकाळातल्या यशस्वी-अयशस्वी संस्थांचा केस स्टडी करुन आजच्या तंत्रज्ञानानुसार आणि मार्केट डिमांडनुसार या मॉडेलमधे सुधारणा नक्कीच करता येतील. पण सहकाराचा परीस सोडून कॉर्पोरेटचा पांढरा हत्ती दारात बांधायला गेलो तर आपल्यासारखे करंटे आपणच ठरु!

"विना सहकार नही उद्धार"

- मंदार शिंदे
९८२२४०१२४६


Share/Bookmark

Friday, April 10, 2020

Formatting the life... (Marathi Poem)

मान्य आहे..
मान्य आहे तुम्हीही लिहिली असेल
एखादी फेसबुक पोस्ट
या लॉकडाऊनमध्ये..
काढलं असेल एखादं चित्र
आणि केलं असेल अपडेट स्टेटस..
लाटल्या असतील चपात्या,
उकळला असेल चहा,
किंवा बनवली असेल एखादी
स्पेशल डिश - केक, पिझ्झा, फ्रूट सॅलड वगैरे..
सांगितल्या असतील मुलांना गोष्टी
फेसबुक लाईव्ह, झूम, युट्युब चॅनेल वगैरे..
भांडीसुद्धा घासली असतील आणि
फरशी पुसली असेल लख्ख..
मजा म्हणून, गंमत म्हणून,
क्वचित अभिमानानं,
काढले असतील या सगळ्याचे
फोटो, व्हिडीओ आणि काय काय..
पोस्टसुद्धा केले असतील आणि
मिळवले असतील लाईक्स, शेअर वगैरे..
हरकत नाही..
हरकत नाही, ही वेळच आहे अशी
निराशा, दुःख, भीतीनं भरलेली..
अशावेळी आधार लागतोच,
शाबासकीचा, कौतुकाचा, स्तुतीचा..
पण उद्या जेव्हा परिस्थिती बदलेल,
लॉकडाऊन संपेल, जग पुन्हा धावू लागेल,
तुमची स्वप्नं, तुमच्या आकांक्षा,
तुम्हाला खेचून नेतील तुमच्या घरांमधून..
आणि गळून पडतील तुमच्या हातातले
पेन, ब्रश, पुस्तक, भांडी, झाडू वगैरे..
तेव्हा विसरु नका या गोष्टी,
ज्यांनी तुम्हाला आनंद दिला
निराशेच्या काळात, भीतीच्या अंधारात..
आणि परत कधीच
अडवू नका, चिडवू नका, तुडवू नका, त्यांना -
जे नेहमीच करत आलेत या गोष्टी
तुमच्या आनंदासाठी, तुमच्या मदतीसाठी..
लेखक, चित्रकार, गायक, शेफ वगैरे..
तासन्‌तास उभे राहून
गॅससमोर, बेसिनसमोर, आणि
कोऱ्या कागदांसमोर..
ज्यांनी नेहमीच बनवलं काहीतरी
पूर्वी कधीच अस्तित्वात नसलेलं, आणि
केलं सादर तुमच्यासमोर..
जे तुम्ही वाचलं, ऐकलं, चाखलं, आणि
फेकलंसुद्धा कधी-कधी, कारण
कदाचित तुम्हाला कल्पनाच नव्हती -
प्रत्येकाला आधार लागतोच
शाबासकीचा, कौतुकाचा, स्तुतीचा..
त्यात काय एवढं, म्हणू नका
भिकेचे डोहाळे, म्हणू नका
छंद, टाईमपास, म्हणू नका
प्रत्येकाची किंमत पैशात करु नका..
आजची वेळ लक्षात ठेवा
तुम्हाला पडलेले कष्ट लक्षात ठेवा.
चला, आता फेसबुकवर एखादी पोस्ट लिहा,
कालचं अपूर्ण चित्र पूर्ण करा,
चहा उकळला असेल तर गॅस बंद करा..
व्हायरसनं पोखरलेलं आयुष्य
मुळापासून फॉरमॅट करा..
मुळापासून फॉरमॅट करा...

- मंदार शिंदे
१०/०४/२०२०


Share/Bookmark

Tuesday, March 31, 2020

Ghost Story for Children

स्मशानातला चाकू
(लेखकः मंदार शिंदे  9822401246)

टिपू, दिपू, आणि गोपू तिघं मित्र होते. दिवसभर काम करुन संध्याकाळी एकत्र भेटत होते. रोज भेटण्यासाठी त्यांचा अड्डा ठरला होता. बस स्टँडच्या जवळ एक फेव्हरिट वडापावचा गाडा होता. गरम-गरम वडापाव खायला तिघांनाही आवडायचं. तोंडी लावायला मिरचीसारखं गप्पांचं पुराण चालायचं. कुठल्याही गोष्टीला तिखट-मीठ लावायची तिघांनाही सवय होती. चविष्ट गप्पा मारण्यात रोजची संध्याकाळ सरत होती.

एकदा टिपूनं बोलता-बोलता वेगळाच विषय काढला. म्हणाला, “माझ्या काकांनी सांगितलेली एक गोष्ट सांगू का तुम्हाला?”

 “सांग की, काकांची सांग, मामांची सांग, मग बाबांची सांग, दादांची सुद्धा सांग…” दिपू त्याला चिडवत म्हणाला.

“ऑणि हो, नॉनाँची ऑणि टॉटाँची रॉहिलीच की… त्योंची पॉण साँगून टॉक,” तोंडात गरम-गरम वडापाव कोंबत गोपू म्हणाला.

“राहू दे, तुम्हाला माझी चेष्टा केल्याशिवाय करमतच नाही ना?” टिपू रागानं बोलला.

“अरे नाही… तसं नाही… तू चिडू नकोस. गोष्ट सांग. आम्ही नाही चेष्टा करणार. काय रे गोप्या?” दिपूनं गोपूकडं बघत डोळे मोठ्ठे केले.

“हॉ हॉ, साँग साँग… गॉष्ट साँग…” गोपूचा तोबरा भरलेलाच होता.

“अरे, माझे काका सांगत होते…” टिपूनं गोष्ट सांगायला सुरुवात केली, “त्यांचा एक मित्र अचानक वारला. कशामुळं सांग?”

“चार्जिंग संपलं असेल त्याचं,” तोंडातला वडापावचा घास संपवून गोपू बोलला. दिपूच्या तोंडातला वडापाव मात्र फुर्रकन्‌ बाहेर उडाला.

“दिप्या, ह्या गोप्याला सांगून ठेव. आपण असली चेष्टा खपवून घेणार नाय,” टिपूचा पारा पुन्हा चढला.

“ए गोप्या, गप बस की रे. ओ दादा, अजून एक वडापाव कोंबा ह्याच्या तोंडात, म्हणजे थोडा वेळ शांत बसेल. तू सांग रे गोष्ट, टिपू…” दिपूनं सगळी व्यवस्था लावली आणि हातातल्या वडापावचा लचका तोडला.

“तर काका सांगत होते की, त्यांचा एक मित्र अचानक वारला. बरोब्बर एक महिन्यापूर्वी. आणि वारल्यावर त्याला स्मशानातसुद्धा न्यायची गरज नाही पडली. का बरं, सांग बघू?”

“का रे, तूच सांग,” गोपू काहीतरी बोलायाच्या आत दिपू पटकन बोलला. गोपूला तसाही नवीन वडापाव मिळाला होता, त्यामुळं त्याचा टिपूच्या गोष्टीतला इंटरेस्ट आपोआप कमी झाला होता.

“अरे, माणूस कुठं मरतो? घरी किंवा हॉस्पिटलमध्ये. आणि मग त्याला घेऊन जातात स्मशानामध्ये. पण काकांचा मित्र मेला चक्क स्मशानामध्ये!! मग त्याला स्मशानात कसं घेऊन जाणार?” टिपू उत्साहानं सांगू लागला.

“पण काय रे…” गोपूनं वडापाव खाण्याच्या मधल्या वेळेत प्रश्न विचारला, “तुझ्या काकांचा हा मित्र स्मशानात गेला होता कशाला?”

“मरायला!! तुला काय करायच्यात रे नसत्या चौकशा? तू वडापाव खा गपचूप!” दिपू त्याच्यावर खेकसला आणि टिपूकडं वळत म्हणाला, “तू मर… सॉरी, सॉरी… तू गोष्ट सांग.”

“हां, तर मागच्या महिन्यात काकांचा मित्र काहीतरी कामासाठी गावाला गेला होता. रात्री तिकडून निघायला झाला उशीर. बिचारा एकटाच त्याच्या गाडीवरुन येत होता. तरी बरं, पौर्णिमेची रात्र होती. चंद्राच्या उजेडात रस्ता स्पष्ट दिसत होता.”

“चंद्राच्या उजेडात का बरं? गाडीचे लाईट बंद होते काय?” गोपूचा वडापाव संपला होता बहुतेक. टिपू आणि दिपूनं त्याच्याकडं दुर्लक्ष केलं.

“तर चंद्रप्रकाशात गाडी चालवत तो येत होता. मध्यरात्रीची वेळ होती. नदीवरचा पूल ओलांडून स्मशानाजवळ आला, तसा त्याच्या कानांवर कुणाच्या तरी ओरडण्याचा आवाज आला. ‘वाचवा, वाचवा’ असा…”

“मग?” दिपू आता टिपूच्या गोष्टीत पुरता घुसला होता. गोपूनं दोघांकडं एक तुच्छ कटाक्ष टाकत तिसरा वडापाव खायला घेतला.

“मग काय, गाडी तशीच वळवून तो निघाला आवाजाच्या दिशेनं. आवाज कुठून येतोय, ते शोधण्याच्या नादात लक्षातच नाही आलं की आपण स्मशानात येऊन पोहोचलोय!”

“बापरे! मग?” दिपूनं आवंढा गिळत विचारलं.

“आजूबाजूला अर्धवट जळालेल्या चिता आणि राख बघून तो घाबरला. परत जाण्यासाठी गाडी वळवायचा त्यानं प्रयत्न केला, पण गाडीचं हॅन्डलच वळेना. गाडी सरळ-सरळ पुढंच जात राहिली. विशेष म्हणजे, त्यानं किल्ली फिरवून गाडी बंद केली. तरीपण गाडी पुढं जातच राहिली, जातच राहिली…”

“उतारावर असेल गाडी, त्यात काय एवढं?” गोपूनं खांदे उडवले. त्याच्याकडं लक्ष न देता टिपू पुढं सांगू लागला.

“गाडी वळेना, बंद होईना, ब्रेकसुद्धा लागेना. घाबरुन तो जोरजोरात ओरडू लागला. पण एवढ्या मध्यरात्री त्याचा आरडा-ओरडा ऐकायला तिथं कोण असणार?”

“म… म… मग काय झालं?” घाबरत-घाबरत दिपूनं विचारलं.

“मग काय? त्याची गाडी जोरात जाऊन धडकली एका मोठ्ठ्या झाडावर. आणि जागच्या जागीच मेला बिचारा. आता कुणी म्हणतं धडकल्यामुळं मेला, कुणी म्हणतं घाबरल्यामुळं मेला. पण स्मशानातच मेला एवढं खरं!” टिपूनं आपली गोष्ट संपवली आणि गार झालेल्या वडापावचा एक घास घेतला.

“बाप रे! कसलं भयानक आणि विचित्र मरण आलं बिचाऱ्याला…” कपाळावर जमा झालेला घाम पुसत दिपू म्हणाला.

“काही नाही रे, दारु पिऊन गाडी चालवत असणार नक्कीच. मी सांगतो. हॅन्डल वळलंच नाही, ब्रेक लागलाच नाही, किल्ली फिरवूनसुद्धा गाडी बंदच झाली नाही. ऐकून घेतोय म्हणून काहीपण सांगायचं का?” गोपू वैतागून म्हणाला.

“हे बघ, माझ्या काकांनी सांगितलेली गोष्ट आहे. मी जशीच्या तशी तुम्हाला सांगितली, अज्जिबात तिखट-मीठ न लावता…” वडापाव खाता-खाता टिपू बोलला.

“हो का? तिखट-मीठ न लावता?” टिपूच्या हातातल्या वडापावकडं बघत गोपू म्हणाला, “मग मला एक सांग, तुझ्या काकांचा हा मित्र रात्री मेल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी सकाळीच लोकांना सापडला असेल ना?”

“हो, बरोबर आहे,” टिपू पटकन म्हणाला.

“बरोबर आहे ना? मग त्याला स्मशानातून आवाज ऐकू आला, त्याच्या गाडीचं हॅन्डल वळत नव्हतं, ब्रेक लागत नव्हता, किल्ली फिरवूनसुद्धा गाडी बंद झालीच नाही… हे सगळं त्यानं तुझ्या काकांना कधी सांगितलं? रात्री स्वप्नात येऊन का स्वर्गात पोहोचल्यावर पत्र पाठवून? काहीतरी थापा मारायच्या उगाच…”

“तुला अजिबात नाही ना पटत?” टिपूनं विचारलं.

“अज्जिबात नाही,” गोपू ठामपणे म्हणाला.

“भूत-बित काहीच नसतं असं तुला वाटतं ना? स्मशानात घाबरायचं काहीच कारण नसतं असं तुला वाटतं ना?” दिपूनं विचारलं.

“होय, असंच वाटतं. मी नाही घाबरत स्मशानात जायला.” गोपू म्हणाला.

“ठीकाय तर मग,” दिपू आणि गोपूकडं आळीपाळीनं बघत टिपू म्हणाला, “आज पौर्णिमा आहे. आज रात्री तू स्मशानात जाऊन दाखवायचं… एकट्यानं!!”

“चालेल. त्यात काय एवढं?” गोपू खांदे उडवत बोलला. “पण तुम्हाला पण यावं लागेल ना माझ्याबरोबर… मी खरंच गेलो की नाही ते बघायला? नाही तर, उद्या म्हणाल की मी खोटं-खोटं सांगतोय, स्मशानात जाऊन आल्याचं…”

“म… म… मी नाही येणार स्मशानात. त… त… तू जा रे टिपू ह्याच्याबरोबर. माझा तुम्हा दोघांवर पूर्ण विश्वास आहे,” दिपू बोलला.

“आपण जायची काहीच गरज नाही,” इकडं-तिकडं बघत टिपू काहीतरी विचार करु लागला. मग अचानक उठून तरातरा वडापावच्या गाडीकडं चालत गेला.

“बोलून-बोलून भूक लागली असेल बहुतेक,” त्याच्याकडं बघत गोपू बोलला. तेवढ्यात टिपू त्यांच्याकडं परत आला. येताना त्याच्या हातात कांदा कापायची सुरी होती.

“हे काय रे? ही सुरी कशाला आणली?” दिपूनं विचारलं.

“आता नीट ऐक, गोप्या. आज रात्री तू एकट्यानंच स्मशानात जायचं. सगळ्यात शेवटी नदीच्या काठावर जे मोठ्ठं झाड असेल त्याच्यावर ही सुरी खुपसून परत यायचं. उद्या सकाळी आम्ही दोघं जाऊन खात्री करुन येऊ की तू खरंच स्मशानात गेला होतास की नाही.”

“वा वा, क्या बात है! काय आयडीया काढलीस, टिपू. शाब्बास!!” दिपू आनंदानं टाळ्या वाजवत म्हणाला. त्याला आता गोपूबरोबर रात्री स्मशानात जायला लागणार नव्हतं ना.

“ठीक आहे. ठरलं!” असं म्हणत गोपूनं हात पुढं केला. टीपूनं एखादी तलवार द्यावी तशी दोन्ही हातांनी ती सुरी त्याला बहाल केली. आणखी एक-एक वडापाव खाऊन तिघं आपापल्या घराच्या दिशेनं निघून गेले.

ठरल्याप्रमाणं, मध्यरात्री गोपूनं गाडी काढली आणि निघाला स्मशानाच्या दिशेनं. थंडीचे दिवस होते. त्यानं अंगात घातलेल्या जॅकेटमधूनसुद्धा त्याला गार वारं लागत होतं. गाडी चालवताना त्यानं जॅकेटची चेन गळ्यापर्यंत ओढून घेतली.

पुलाच्या अलीकडंच त्यानं स्मशानाच्या कमानीतून गाडी आत घातली. संध्याकाळी मित्रांसमोर कितीही बढाया मारल्या तरी आत्ता मध्यरात्री स्मशानात गाडी चालवताना त्याला थोडी-थोडी भीती वाटू लागली. आजूबाजूला अर्धवट जळालेल्या चितांमधून धूर येत होता. लाकडं आणि राख चुकवत-चुकवत तो नदीच्या दिशेनं चालला होता. काठावरच्या मोठ्या झाडापाशी येऊन त्यानं गाडी बंद केली.

गाडीचा आवाज बंद होताच त्याला आजूबाजूचे आवाज स्पष्ट ऐकायला येऊ लागले. नदीच्या पाण्याची खळखळ, रातकिड्यांची करकर आणि झाडांवरच्या पानांची सळसळ त्याला भीतीदायक वाटू लागली. काम झाल्यावर लगेच निघता यावं म्हणून त्यानं गाडी वळवून परत जायच्या दिशेला तोंड करुन लावली. आता हॅन्डल न वळता अडकून बसलं तरी चालेल, आपली गाडी स्मशानाच्या बाहेरच जाईल, याची खात्री करुन त्यानं जॅकेटची चेन उघडली. जॅकेटच्या आतल्या बाजूला टिपूनं दिलेली सुरी त्यानं खोचून ठेवली होती. थरथरत्या हातात सुरी पकडून तो झाडाजवळ गेला.

आजूबाजूला कुणी आहे का, याचा कानोसा घेत गोपूनं सुरी उगारली आणि झाडाकडं न बघताच खस्सकन्‌ सुरी बुंध्यात खुपसली. सुरीवरची मूठ सोडून तो एक-दोन क्षण तिथंच उभा राहिला. त्याला वेगळं काहीच जाणवलं नाही. पाण्याची खळखळ, किड्यांची करकर, आणि पानांची सळसळ तशीच सुरु होती.

आता त्याचा धीर वाढला. ठरल्याप्रमाणं काम फत्ते झालं होतं. आता सकाळी टिपू आणि दिपू सुरी बघायला येतील. आपण आपलं मस्तपैकी घरी जाऊन ताणून देऊ. असा विचार करत तो गाडीच्या दिशेनं निघाला, तेवढ्यात…

मागून त्याचं जॅकेट कुणीतरी ओढतंय असं त्याला वाटलं. गोपूचा श्वास मधेच अडकला. मागं वळून बघायचंसुद्धा त्याचं धाडस झालं नाही. तो जोर लावून पुढं सरकू लागला.

त्यानं पुढं जायला जोर लावला की मागून तेवढ्याच जोरात कुणीतरी त्याला खेचत होतं. त्याचे पाय जागेवरच घसरु लागले. त्याच्याच पायांचा फरफर… फरफर… असा भीतीदायक आवाज येऊ लागला. त्याच्या जॅकेटवरची पकड एवढी घट्ट होती की, त्याला एक पाऊलसुद्धा पुढं टाकणं शक्य होत नव्हतं.

गोपूला दरदरुन घाम फुटला. खळखळ… करकर… सळसळ… फरफर… असे सगळे आवाज त्याच्या कानांमध्ये घुमू लागले. अंगातला सगळा जोर एकवटून त्यानं एक जोरदार किंकाळी फोडली आणि जागेवरच बेशुद्ध झाला.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी गोपूला जाग आली. टिपू आणि दिपू त्याच्या समोर उभे होते. नदीच्या पाण्याची खळखळ आणि झाडावरच्या पानांची सळसळ सुरुच होती. फक्त रातकिड्यांची करकर आणि त्याच्या पायांची फरफर थांबली होती.

“टिपू… दिपू… तुम्ही…. मी… मी… म्हणजे मी अजून जिवंत आहे? त्या… त्या… भुतानं मला मारलं नाही? मी… मी जिवंत आहे?” गोपू आनंदानं ओरडू लागला.

टिपू आणि दिपू पोट धरुन खो-खो हसत होते.

“भूत…? कसलं भूत…? कुठं आहे भूत…?” दोघांनी विचारलं.

“त्या… त्या झाडावर भ… भ… भूत आहे. त्यानं माझं जॅकेट धरुन ठेवलं रात्री…” गोपू अजून घाबरलेलाच दिसत होता.

“तुझं जॅकेट धरुन ठेवलं…? भुतानं…? हॅ हॅ हॅ” गोपूकडं आणि त्या झाडाकडं आळीपाळीनं बघत दोघं हसत होते.

ते का हसतायत हे गोपूला कळेना. त्यानं धीर करुन मान हळूहळू वळवली आणि आपलं जॅकेट धरुन ठेवणाऱ्या झाडाकडं बघितलं. पण तिथं त्याला भूत-बित काहीच दिसलं नाही. त्याला दिसला - झाडाला चिकटलेला त्याच्या जॅकेटचा कोपरा आणि… जॅकेटच्या कोपऱ्यात त्यानंच रात्री खस्सकन्‌ खुपसून ठेवलेली कांदा कापायची सुरी !!

=== 0 ===


Share/Bookmark

Sunday, March 22, 2020

Samantar Web Series Review

Samantar -  A Story of Two Parallel Lives
(Mandar Shinde 9822401246)


As humans, we’re always fascinated with the concept of knowing our future in advance. Astrology, palmistry, face reading, numerology, and all other arts of predicting the future have survived and thrived as businesses on the basis of two important human emotions - Fear and Hope about the unknown and uncertain future! This has inspired numerous creations in the form of stories, novels, films, and what not…

Suhas Shirvalkar was a popular Marathi writer who successfully handled a wide range of genres, such as suspense stories, detective stories, courtroom drama, horror stories, novels covering social issues, etc. Witty punch lines and philosophical deliberations have been essential highlights of his writings. Popularly known as Su.Shi. among his fans, Shirvalkar delivered hundreds of novelettes, novellas, and collections of stories based on interesting concepts, most of which were absolutely unique in the Marathi literary world. Su.Shi. was a master storyteller with a knack of presenting scenes and characters before his readers in a lively and realistic manner. Most of his works have attracted film and TV serial makers due to their structure very similar to a screenplay, with minute detailing of characters, locations, and scenes. One Marathi film, Devaki, based on his novel went on to win the national award, while Duniyadari based on his highly popular novel with the same name was one of the commercially successful Marathi films in recent times.

Satish Rajwade, an enterprising director from Marathi film industry has come up with a web series based on Samantar, another popular novel penned by Su.Shi. Samantar is a story of two individuals having no relation with each other, except a strange fact that they share the same fate with each other. Interestingly, one of them is almost a generation older than the other, implying that the life he has lived in the past will be lived in the future by the other individual. More interestingly, they’re destined to meet in flesh and blood, creating a situation where the elder one can actually warn the younger one against potential threats in his future life and can guide him to live an unsurprising life forever. This could be an oversimplified summary of the plot for Satish Rajwade’s Samantar web series currently running on MX Player. However, life is not that simple or so much predictable. You may know your future, but will you be able to change it? That’s what the web series talks about.

As mentioned earlier, Su.Shi. has written his books almost similar to executable scripts. Yet it is very challenging to convert his books into films because of heavy expectations from the huge fan following of Su.Shi. On-screen adaptations are bound to be compared with original books, and popularity of the books has already set the standards at a very high level. Casting is a tough task because the actors need to match with visual images of the characters already created by Su.Shi. in the imagination of his readers. The fans expect the stories to be presented on the screen exactly as they imagined - not a penny less, not a penny more. So the director is left with very little scope for cinematic liberty and on-screen improvisation. Satish Rajwade seems to have struck the balance well because most of the Su.Shi. fans who were skeptical about the web series before its release, are found to be going gaga over it post release.

The director has won half the battle with careful selection of actors. Having read the original novel some twenty years ago, I was curious about the cast since the day Rajwade announced this project. Apart from the two protagonists, I found Jayant Savarkar to be a pleasant surprise in the role of Swami, the astrologer. His character lays the cornerstone of this story and a weaker casting would have caused a poor first impression. Jayant Savarkar looks like the best choice here. Tejaswini Pandit and other supporting actors as well help the story develop in a speedy yet interesting manner. But there must be a very special mention about casting of two leading characters of the story.

This story is about Kumar Mahajan who is going through hardest time of his life when it dawns upon him that someone else in this world has already lived the exactly same life as his. So the life this other person, Sudarshan Chakrapani has lived in the past, will be lived in the future by Kumar Mahajan. The director Satish Rajwade has roped in Swwapnil Joshi as Kumar Mahajan and Nitish Bharadwaj as Sudarshan Chakrapani. Coincidentally (?) Nitish Bharadwaj is popularly known for the role of Shri Krishna in the grand TV serial Mahabharat by B. R. Chopra, while Swwapnil Joshi played the role of young Shri Krishna in Ramanand Sagar’s serial which followed Mahabharat on Doordarshan. In a way, Nitish Bharadwaj had already lived the on-screen life of Shri Krishna which was later to be repeated by Swwapnil Joshi, a striking similarity with the plot of this novel and web series, Samantar! I’m not sure if the director had this in his mind while casting the two actors, but it’s a great experience to watch them sharing the screen in a setup quite similar to their real lives.

Background score and cinematography add tremendous value to the story of Samantar. Beautiful drone shots from locations at Kolhapur and Konkan are a treat for the eyes. The background music has been able to achieve desired effects, setting the right mood and right pace during entire length of the web series. Last time I felt similar appreciation for the background score of Marathi movie, Tumbbad. Such experiments really look promising for the Marathi film industry.

This is the shortest length I could write after watching all episodes from first season of the web series. This would explain the amount of excitement it has brought among Su.Shi. fans. This gem of a writer has gifted us with books that are literally unputdownable (yes, that’s an official word in English language!). The director Satish Rajwade has been able to pull off the web series so well that we end up watching all episodes in one go. This can be considered as the greatest achievement on the scale applicable to original Su.Shi. creations. Very well done, Mr. Director and entire cast and crew! Next season of Samantar is highly awaited now.

- Mandar Shinde 9822401246
22/03/2020


Share/Bookmark

Saturday, March 21, 2020

Porasvada (Marathi Poem by Mardhekar)


"पोरसवदा"
बा. सी. मर्ढेकर यांची कविता


Share/Bookmark

Friday, March 20, 2020

The Idea That Won't Go Away...

He knew that information is an extremely powerful weapon that can be used to drive opinion.

He knew that information, true or false, could be used to shape a political agenda. 

He knew that words and images uttered repeatedly and deliberately, regardless of truthfulness, become accepted and part of the way people think and perceive others.

This can be used to ignite prejudices, paint individuals and groups, initiate opportunistic greed and other anti-social tendencies, transform dissent into hatred, and even turn citizen against citizen. 

He proved that controlling information was even more important than controlling the military and the economy. 

He wanted to control every sector of the society - including film, radio, posters, rallies and textbooks.  What he could not control he trivialized. 

He believed that it was “good fortune for governments that people do not think.”

Information he offered about his policies was sketchy and in some cases inept, but what he did was based on the idea that most individuals are conformists who do not think for themselves.

One of the tricks used was to manipulate public opinion through distortions, euphemisms, name-calling, fear, social pressure (you are either for us or against us) and denigrating minorities.

By repeatedly hammering words, phrases and ideas into a citizen’s thinking and by making it part of the culture, the propaganda becomes part of the language. Then no one stops to question the ideas and from where they originate. 

The purpose is to eliminate the capacity for critical thinking, thoughtful deliberation and discourse.

One trick is to hold political rallies in the evening hours. He said, “Never try to convert a crowd to your point of view in the morning sun. Instead the dim lights are useful - especially the evening when people are tired, their powers of resistance are low, and their complete emotional capitulation is easy to achieve.” 

He discovered that people wanted to be part of a movement, to plunge themselves into the joy and pleasure of being part of a great cause. That makes it easy to sell hatred, to blame others, to disparage minorities and to get away with it. 

His effective use of information and manipulation of public opinion has been studied, copied and utilized by some who lust for power.

He may be dead. But his ideas, methods and example live as strongly today as they did in the 1930s and 1940s. 

So, there it is. The idea that won’t go away. Call me loony if you wish.

On July 26, 2018, Bill Gindlesperger (Public Opinion) wrote this about him, who must not be named.




Share/Bookmark

Wednesday, March 18, 2020

Slow Down Zindagi

स्लो डाऊन, जिंदगी!

फक्त गाडीचा स्पीड कमी केल्यामुळं ९०% अपघात टाळता येणार असतील, तर १०० फुटात १० स्पीडब्रेकर बसवले पाहिजेत, असं आता वाटायला लागलंय.

स्पीडब्रेकर चुकीच्या पद्धतीनं बांधले तर ते दुरुस्त करता येतील, पण स्पीडब्रेकर नसतीलच तर सुरक्षित गाडी चालवायची जबाबदारी लोक स्वतः घेत नाहीत असा अनुभव आहे.

मनाचा ब्रेक उत्तम ब्रेक, वाहने सावकाश चालवा, वाहने चालवताना मोबाईलचा वापर टाळा, वगैरे पाट्या आपल्याला फालतू वाटतात. आपण सिग्नल पाळत नाही. चौकात गाड्या उलट्या घालतो. नो एन्ट्रीचा बोर्ड आपल्याला अपमानास्पद वाटतो. ट्रॅफिक पोलिसाशी आपण वाद घालतो किंवा त्यालाच खिशात घालतो. फक्त स्पीडब्रेकर ही अशी गोष्ट आहे जी टाळता येत नाही. त्यावरुन जाताना स्पीड कमी करायलाच लागतो.

विनाकारण भरधाव गाडी चालवणाऱ्यांमुळं निष्पाप लोकांचा जीव जाताना बघून या निष्कर्षापर्यंत आलेलो आहे. स्पीडब्रेकरचा राग-राग करणाऱ्यांच्या भावना समजू शकतो, माझं मतसुद्धा काही वर्षांपूर्वीपर्यंत स्पीडब्रेकरविरोधीच होतं. पण आपल्या लोकांची वृत्ती लक्षात घेता, स्पीडब्रेकरला पर्याय नाही... 🛑🚗💨 🙏🙏

#SlowDownZindagi


Share/Bookmark

Monday, March 16, 2020

SMC Workshop at Satara


School Management Committee Workshop at Padegaon Tal. Lonand Dist. Satara

Parents, teachers and NGO representatives attended the workshop. Structure, roles and responsibilities of the committee were discussed.

SMC members, both parents and teachers emphasized on need of guidance and support for smooth and effective functioning of the committee.


Share/Bookmark

Tuesday, March 10, 2020

Corona, Media, and We The People

कोरोना घातक आहे, काळजी घेतली पाहिजे, वगैरे ठीक आहे. पण फोन लावला की खोकल्याचा आवाज आणि मिडीयामध्ये सारखे रुग्णांचे आकडे, हे जरा अतीच व्हायला लागलंय, नाही का?

मागे स्वाईन फ्ल्यू आला तेव्हा पेपरमध्ये 'डेली काउंट' प्रसिद्ध केला जायचा.

"रुग्णांची संख्या २५ च्या वर..."

"पुण्यात ३० वा रुग्ण आढळला..."

"राज्यात एकूण रुग्णांची संख्या ५२..." वगैरे वगैरे.

काही वर्षांपूर्वी असेच 'डेली काउंट' शेतकरी आत्महत्त्येचे दिले जायचे. आणि सोशल मिडीया यायच्या आधी एका वर्षी तर 'दहावी परीक्षेतील अपयशाने आत्महत्त्या'देखील ट्रेन्डीन्ग केल्या होत्या पेपरवाल्यांनी...

आज पुण्यात २ आत्महत्त्या, काल नागपुरात ३ आत्महत्त्या, परवा लातुरात ४ आत्महत्त्या, राज्यात एकूण १७ आत्महत्त्या, वगैरे वगैरे.

मग अचानक हा काउंट बंद झाला. म्हणजे शेतकऱ्यांच्या आणि विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्त्या थांबल्या का? मिडीयालाच ठाऊक!

दहा-एक वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. सांगलीहून पुण्याला बसने प्रवास करत होतो. रात्री साडेअकराला ट्रॅव्हल्सची बस निघाली. स्वाईन फ्ल्यू पासून बचाव कसा करावा, यावर  मेसेज फिरत होते त्यावेळी. बसमध्ये सुद्धा चर्चा सुरु होती. 'पुण्यापर्यंत आलाय म्हणे स्वाईन फ्ल्यू...' अशी बातमी होती.

बस सांगलीमधून निघाली आणि थोड्या वेळात दिवे बंद झाले, निजानीज झाली. कात्रज नवीन बोगद्यापर्यंत बस पोहोचली तेव्हा जाग आली. आजूबाजूला बघितलं तर माणसं मास्क लावून बसली होती. होय, तेच पाच-दहा रुपयांना रस्त्याच्या कडेला विकत मिळणारे कापडी हिरवे मास्क! म्हणजे पुण्याची हद्द सुरु झाली की व्हायरसचं इन्फेक्शन सुरु होणार याची केवढी ती खात्री.. आणि जागतिक दर्जाच्या व्हायरसला थोपवण्यासाठी पाच रुपयांच्या मास्कवर किती तो विश्वास...

मिडीयाला चढलेला कोरोना फीवर उतरेपर्यंत व्हॉट्सऐपवरच बोलू आपण. बाकी काही नाही, पण त्या व्हायरसची वाटत नाही एवढी भीती कानात कुणीतरी खोकण्याची वाटते. समजून घ्या...

बाय द वे, ८ः५० च्या शोची तिकीटं काढली असतील तर किती वाजता थिएटरमध्ये पोहोचावं, म्हणजे हॉस्पिटल के बाहर खडे होकर फू फू करनेवाला नंदू आणि फेफडे की बीमारीचा एक्स-रे बघणं टाळता येईल? कृपया जाणकारांनी मार्गदर्शन करावं ही विनंती!


Share/Bookmark

Monday, March 9, 2020

SMC GR Simplified

संवादाची सोपी भाषा…

मुलांच्या शिक्षणामध्ये त्यांच्या पालकांचा सहभाग घेण्यासाठी 'शाळा व्यवस्थापन समिती' हा प्रकार अस्तित्वात आला. समितीचे सदस्य होणाऱ्या पालकांना शाळेसंदर्भात काही अधिकार आणि जबाबदाऱ्या दिल्या गेल्या. पण गंमत म्हणजे, पालकांनाच या प्रकाराची माहिती नीटशी कळालेली नसते, मग ते अधिकार वापरणार कसे आणि जबाबदारी पार पाडणार कशी?

पालकांना या समितीची रचना, कार्ये, महत्त्व समजावून सांगण्यासाठी शाळा पातळीवर त्यांच्याशी संवाद साधणं गरजेचं आहे. शासनाकडून, शाळेकडून, काही संस्थांकडून हे काम गेल्या दहा वर्षांपासून वेगवेगळ्या पातळ्यांवर सुरु आहे. पण महाराष्ट्र राज्याचा आणि त्यातल्या शाळांचा आवाका लक्षात घेतला तर हे काम किती अवघड आहे याची कल्पना येईल.

गडचिरोली जिल्ह्यातल्या घाटी, रांगी, मार्कंडादेव, अशा काही आश्रमशाळांमध्ये गेलो होतो. आश्रमशाळेमध्ये आजूबाजूच्या परिसरातली मुलं-मुली शिकण्यासाठी राहतात, त्यांच्या पालकांशी 'शाळा व्यवस्थापन समिती'बद्दल चर्चा करायची होती. ही चर्चा आधारलेली होती महाराष्ट्र शासनाच्या आदिवासी विकास विभागानं १४ डिसेंबर २०१८ तारखेला काढलेल्या शासन निर्णयावर.

शासन निर्णय नावाच्या डॉक्युमेंटला मराठीत जी.आर. असं म्हणतात. तर या जी.आर.च्या प्रथम पृष्ठावरील प्रथम परिच्छेदातील (म्हणजे पहिल्या पानावरच्या पहिल्या पॅराग्राफमधली) काही शब्द/वाक्यरचना उदाहरणादाखल अशी आहे - 

व्यवस्थापनासाठी अत्यावश्यक, वरिष्ठ 
पातळीवरून मंजुरी, विलंबित निर्णयांचा विपरित परिणाम, सर्वसमावेशक शासन निर्णय निर्गमित करण्याचे प्रस्तावित, वगैरे वगैरे...

तर शाळा व्यवस्थापन समितीच्या सदस्यांशी, म्हणजे पालकांशी चर्चा करण्याआधी एक महत्त्वाचं काम करायला लागणार होतं, ते म्हणजे हा जी.आर. मराठीत ट्रान्सलेट करणं. सोप्या, सुटसुटीत, आणि लक्षात राहील अशा पद्धतीनं अधिकृत माहिती कशी सांगता येईल असा विचार करत होतो. शेकडो वर्षांपूर्वी समाज साक्षर नसताना, संपर्काची माध्यमं उपलब्ध नसताना, सगळ्या लोकांपर्यंत महत्त्वाचे विचार कसे पोहोचवले जात होते, हे आठवलं आणि तीच पद्धत पुन्हा वापरायचा मोह झाला.

शासकीय आश्रमशाळा
'शाळा व्यवस्थापन समिती' रचना

समिती करावी स्थापन। शाळेचे करण्या व्यवस्थापन।
पालक शिक्षक मिळून। चालवावी शाळा॥

शासनाचा असावा सहभाग। निधी पुरवावा आवश्यक।
मार्गदर्शक नि प्रशिक्षक। रहावी भूमिका॥

पालकांची समिती प्रथम। शिकवून करावी सक्षम।
मुलांसाठी सर्वोत्तम। निर्णय घ्यावा॥

मुलांच्या हिताची खातरी। पालक समितीची जबाबदारी।
त्यासाठी नसावी जरुरी। शासन मंजुरी॥

निर्णयांच्या ठेवी नोंदी। जमाखर्च हिशेब मांडी।
मुख्याध्यापकांची मोठी। जबाबदारी॥

निधी जमा होई। समितीच्या बँक खाती।
खर्च झाला पुन्हा येई। निरंतर॥

मूल ज्याचे शाळेत। तोच होई अध्यक्ष।
आमदार नि खासदार। मागे राही॥

मुख्याध्यापक अधीक्षक। सचिव आणि सहसचिव।
बैठक चर्चा निर्णयांची। व्यवस्था करिती।

विद्यार्थी आणि विद्यार्थिनी। मुलांचे हे प्रतिनिधी।
समस्या नि सूचना मांडती। ठामपणे॥

एक सदस्य स्थानिक। शोधावा तो जाणकार।
यंत्रणा योजना प्रक्रियांवर। भाष्य करी॥

एकूण सदस्य अठरा-वीस। पैकी बारा पालक।
सहा तरी किमान। महिला असाव्या॥

समितीची करावी रचना। दोन वर्षांनी पुन्हा पुन्हा।
नवनवीन पालकांना। संधी मिळावी॥

अध्यक्ष आणि उपाध्यक्ष। दोघांचेही शिक्षण।
लेखन आणि वाचन। आवश्यक॥

समितीचे जे जे सदस्य। ओळख त्यांची विशेष।
सर्वांना मिळावे अवश्य। ओळखपत्र॥

गडचिरोली जिल्ह्यातल्या रामगड, येंगलखेडा, सोनसरी, कोरची, कारवाफा, येरमागड, सोडे, भाकरोंडी, कुरंडीमाल, पोटेगाव, अशा दुर्गम गावांमधून आलेल्या पालकांशी या पद्धतीनं संवाद साधता आला. यातून मिळालेल्या माहितीचा प्रत्यक्ष किती उपयोग केला जातोय, हे स्थानिक संस्था अपेक्षा सोसायटी आणि संबंधित आश्रमशाळांचे मुख्याध्यापकच सांगू शकतील. पण जी.आर.मधून शासनाला नक्की काय सांगायचंय हे आम्हाला समजलं, असं पालकांना तरी वाटत होतं.

तुम्हाला काय वाटतंय?

- मंदार शिंदे ९८२२४०१२४६
(संदर्भः महाराष्ट्र शासन आदिवासी विकास विभाग, शासन निर्णय दि. १४ डिसेंबर २०१८)


Share/Bookmark

Evadhe Lakshat Theva (Ghazal by Vinda Karandikar)


"एवढे लक्षात ठेवा" (गजल)
- विंदा करंदीकर


Share/Bookmark

Saturday, March 7, 2020

Baai (Poem)

“बाई”

पुरुष म्हणून जन्माला आल्यानं
मला आपोआप मिळालेला मोठेपणा
आणि बाई म्हणून जन्मल्यानं
तुझ्या वाट्याला आलेल्या जबाबदाऱ्या,
समानतेच्या गप्पा मारत स्वीकारलं
आपण सोयीस्करपणे जसंच्या तसं…

यात दोष ना तुझा ना माझा
दोष फक्त व्यवस्थेचा!

आणि व्यवस्था बदलणं म्हणजे
सोपी गोष्ट नव्हे…
त्याला लागतील शंभर-दीडशे
कदाचित पाचशे वर्षं.

एवढी मोठी लढाई तू नाही,
मीच लढू शकतो तुझ्यासाठी…

कारण मला फक्त गायची आहेत
गाणी तुझ्या क्रांतीची..
द्यायचे आहेत शब्द
तुझ्या व्यथा आणि वेदनांना..
मांडायची आहेत दुःखे तुझी
जाहीर सभा-भाषणांतून..
शे-दीडशे कदाचित पाचशे वर्षं…

एवढी मोठी लढाई तू नाही,
मीच लढू शकतो तुझ्यासाठी…

कारण तुला प्रत्यक्ष भोगायच्या आहेत
त्या व्यथा आणि वेदना.
आणि पुरवायचे आहेत शब्द
माझ्या भाषणांना आणि गाण्यांना.
ती गाणी ऐकत सोसत राहशील सारं
शे-दीडशे कदाचित पाचशे वर्षं
कधीतरी व्यवस्था बदलेल या आशेवर.

व्यवस्था बदलेल की नाही कोणास ठाऊक
पण एक दिवस मी जन्मेन बाई म्हणून
आणि तू जन्म घे पुरुष होऊन.
मग पाचशे वर्षं गायलेली गाणी
मी जगून बघेन पन्नास वर्षं.
एवढीशी खळबळ माजली व्यवस्थेत
तरी पुरे पाचशे वर्षांमध्ये…

- मंदार शिंदे ९८२२४०१२४६


Share/Bookmark

Thursday, March 5, 2020

Ajunahi (Poem)

"अजूनही…"

अजूनही मोडकं-तोडकं
जुनं-पानं काहीतरी
वही, पाकीट, बुकमार्कसारखं
बनवत राहतो घरच्या घरी.
बाजारात विकत मिळतंच सगळं
वस्तू, जागा, माणसं, नाती..
तरीही त्याला मुद्दामच हौस
विकतपेक्षा बनवलेलीच बरी!
पाठकोरे कागद, पुडीचा दोरा,
गिफ्ट रॅप पेपर, तिकीटं, टाचणी..
वापरणार कधी ठाऊक नाही
साठवून तरी ठेवलीत खरी.
बाहेरचे हसतात, घरचे चिडतात
दरिद्री, कंजूष लक्षणं अशी..
म्हणतात, जगासोबत चालू नकोस
पण जगाकडं एकदा बघ तरी.
बघ, जग पुढं गेलंय... बघ
विज्ञान, तंत्रज्ञान, विकास, प्रगती...
तो म्हणतो, छान! लिहून ठेवेन
आणि बाहेर काढतो एक लाल डायरी.
आजची तारीख टाकतो पानावर
आणि लिहितो फक्त दोन ओळी -
'माणसाचं मशीन झालंय बहुतेक
माझी इच्छा नाही अजून तरी...'
मग पुन्हा मोडकं-तोडकं
जुनं-पानं काहीतरी
ग्रिटींग कार्ड, पेन स्टँडसारखं
बनवत बसतो घरच्या घरी…

- मंदार शिंदे (९८२२४०१२४६)


Share/Bookmark

Sunday, February 23, 2020

Bifurcation of States

Thoughts about Bifurcation of States in India

Bifurcation of a large state causes significant change in its economic pattern.

Common arguments in support of bifurcation are:
Scope for a better, decentralized and participatory development process. Citizens’ hopes and desires are more effectively reflected in the policies of new state. Local residents enjoy exclusive control over resources available in the new state. Compact size of the state enables easier administration.

Although these justifications are not incorrect, a fundamental question still remains as: Limited economic base is going to limit developmental capabilities of the new state, isn’t it?

Therefore, these smaller states with limited economic capabilities remain dependent upon the Central Government for financial aid. So, the new state achieves political autonomy at the cost of economic autonomy. Is it really worth?

What if the process of bifurcation is going to limit the financial capabilities of new state? How will the newborn state generate revenue to achieve desired development? Isn’t that contradictory to the claim of ‘bifurcating larger states into multiple smaller states with the intention of achieving swift and balanced model of development’?

Flexible and rich revenue generating sources are centrally controlled by the Central Government and the smaller states keep expecting to receive financial aid for their own development. Does this comply with the federal structure of Indian states?

(Reference: Article by Mr. Abhay Tilak, Maharashtra Times, 20th November 2011)


Share/Bookmark

Smaller States Crisis

“…मोठ्या राज्याचे विभाजन घडवून आणण्याने त्या भूभागाच्या अर्थकारणाचा पॅटर्नच मुळापासून बदलून जातो. त्याचा परिणाम नव्याने अस्तित्वात येणाऱ्या राज्यांच्या आर्थिक आणि वित्तीय प्रकृतीवर अपरिहार्यपणे होतो. या सगळ्या गोष्टींचा आणि बदलांचा थेट संबंध नवनिर्मित राज्यांच्या विकास प्रक्रियेशी असतो. राज्य लहान असेल तर विकेंद्रित आणि सहभागात्मक विकासाची प्रक्रिया चांगल्या प्रकारे राबवता येते, राज्यातील नागरिकांच्या आशा-अपेक्षांचे प्रतिबिंब राज्याच्या विकासविषयक धोरणांमध्ये अधिक यथार्थपणे डोकावणे शक्य बनते, राज्यापाशी उपलब्ध असलेल्या साधनसामग्रीवर स्थानिकांचेच नियंत्रण राहते, हे राज्य आकारमानाने आटोपशीर असेल तर तुलनेने अधिक सहजसुलभ बनते… अशा प्रकारची आर्थिक आणि विकाससंबद्ध समर्थने छोट्या राज्यांच्या निर्मितीचा पाठपुरावा करताना दिली जातात. ही सगळी स्पष्टीकरणे चुकीची अजिबात नाहीत; परंतु तरीही एक मूलभूत प्रश्न उरतोच. मोठ्या राज्याच्या विभाजनाद्वारे नव्याने अस्तित्वात आलेल्या, आकारमानाने लहान असणाऱ्या राज्यांचा आर्थिक पायाही जर आपातत्रः मर्यादितच असेल तर त्याचा प्रतिकूल परिणाम राज्याच्या विकासविषयक क्षमतांवर जाणवावा, हे ओघानेच येते. मग, अशा मर्यादित आर्थिक ताकद असलेल्या राज्यांना वित्तीय साहाय्यासाठी केंद्र सरकारवर अवलंबून राहणे भाग पडते. म्हणजेच, राजकीय स्वायत्तता प्राप्त झाली तरी आर्थिक आणि वित्तीय स्वायत्तता धोक्यात येते. मग, या राजकीय स्वायत्ततेला व्यवहारात कितपत अर्थ उरतो? मुळात विभाजनामुळे आर्थिक क्षमताही जर मर्यादितच बनत असतील तर मग आर्थिक विकासासाठी त्या नवनिर्मित राज्याने पैसा आणायचा कोठून? निधीअभावी पुन्हा विकास रखडणारच असेल तर, ‘आर्थिक विकासाची प्रक्रिया गतिमान आणि संतुलित बनण्यासाठी मोठ्या राज्यांचे विभाजन करुन आकाराने लहान लहान असणारी राज्ये  निर्माण केली जावीत,’ या प्रतिपादनालाही मर्यादा पडतात. दुसरे म्हणजे, लवचिक आणि मुबलक महसूल देणारी साधने केंद्रसरकारच्या हातात एकवटलेली आणि त्याच केंद्राच्या अर्थसाह्यावर विसंबलेली आकाराने लहान असणाऱ्या राज्यांची पिलावळ आशाळभूतपणे केंद्रसरकारच्या तोंडाकडे बघते आहे, ही रचना निकोप संघराज्यपद्धतीचे गमक मानता येईल का, हा तात्विक प्रश्न उभ राहतो तो वेगळाच!”

- अभय टिळक
(महाराष्ट्र टाइम्स, २० नोव्हेंबर २०११)



Share/Bookmark